PL EN
Ustawienia prywatności
Ta strona używa ciasteczek (cookies), dzięki którym nasz serwis może działać lepiej. Aby uzyskać więcej informacji i spersonalizować swoje preferencje, kliknij „Ustawienia”. W każdej chwili możesz zmienić swoje preferencje, a także cofnąć zgodę na używanie plików cookie 
na poniższej stronie.
Polityka prywatności
*Z wyjątkiem niezbędnych

Talerz z warsztatu Franciszka Necla

Treść

Zdjęcie opisywanego przedmiotu. Zdjęcie opisywanego przedmiotu.

Zbiór ceramiki kaszubskiej w naszym Muzeum liczy kilkadziesiąt obiektów. Są to m.in. talerze, miski, dzbany, doniczki, tabakierki, świeczniki, kropielniczki, garnki i garnuszki. Większość pochodzi z warsztatu należącego do rodziny Neclów w Chmielnie. Wszystkie są zdobione ornamentami charakterystycznymi dla ceramiki kaszubskiej, wprowadzonymi przez Franciszka Necla.

Prezentowany dzisiaj talerz ma charakter dekoracyjny i jest przeznaczony do wieszania na ścianie. Został wykonany przez Franciszka Necla z gliny żelazistej, wypalony i pokryty polewą o kremowej barwie. Wzory zostały namalowane farbami ceramicznymi, a następnie talerz został pokryty szkliwem ołowiowym. W lustrze talerza umieszczono motyw charakterystyczny dla ceramiki kaszubskiej i niespotykany w innych rejonach Polski - jest to tzw. różdżka bzu. Naczynia z wytwórni Rodziny Neclów są sygnowane okrągłym wyciskanym znakiem.

Franciszek Necel przybył do Chmielna z Kościerzyny i tutaj założył swój warsztat. Był to czas trudny dla tradycyjnego garncarstwa, które było wypierane przez naczynia fajansowe i blaszane oraz przez produkcję fabryczną. Prawdopodobnie to zaangażowanie Teodory i Izydora Gulgowskich, badaczy i promotorów kultury kaszubskiej oraz założycieli muzeum we Wdzydzach Kiszewskich sprawiło, że Necel nie tylko nie ograniczył swojej produkcji, a wręcz rozwinął ją wzbogacając o ceramikę dekoracyjną. Wprowadził nowe formy i kształty naczyń oraz większą gamę barw, pozostając jednocześnie przy tradycyjnych motywach dekoracyjnych. Jest to siedem motywów zaczerpniętych z tradycyjnego zdobnictwa kaszubskiego: różdżka bzu, mały tulipan i duży tulipan, gwiazda kaszubska, ornament łuskowy tzw. łuska, wianek kaszubski i lilia. Ornamenty mogły być stosowane samodzielnie lub w rożnych kombinacjach w zależności od wielkości i kształtu formy. Zdarzało się, że dzbany toczone na specjalne zamówienia ozdabiane były dekoracją z wszystkich siedmiu wzorów. Następcy Franciszka nie ulegli obcym wpływom i pozostali przy tradycyjnych wzorach.

Według Franciszka Necla najstarszy z tych ornamentów to różdżka bzu mająca kształt pionowej gałązki z listkami i pięcioma owalnymi pękami (trzy z lewej i dwa z prawej strony). Niektórzy widząc zakręcony wąs wieńczący gałązkę dopatrywali się w tym wzorze winnego grona. Z tym motywem spotkamy się prawdopodobnie tylko w sztuce kaszubskiej. Wykorzystywał go też ojciec Franciszka Michał Necel mieszkający w Kościerzynie.

Z kolei wzór tulipana jest powszechny. Na Kaszubach szczególnie często używany był w hafcie. Ta popularność przyczyniła się do tego, ze został przeniesiony również na ceramikę. W warsztacie Necla motyw tulipana pokazany jest w dwóch ujęciach, jako mały tulipan i duży tulipan. W tym ornamencie na szczycie gałązki umieszczony jest największy kwiat, a boczne kwiaty są mniejsze. Po ich ilości rozpoznajemy czy tulipan jest mały (od 3 do 5 kwiatów) czy duży (od 7 do 9 kwiatów).Możemy tutaj zaobserwować różnice w kształcie kwiatów, ale układ kompozycji pozostaje ten sam.  

Kolejnym motywem jest „gwiazda kaszubska” prawdopodobnie przeniesiona do ceramiki z drewnianej rzeźby. Centralny punkt gwiazdy stanowi kwadrat przekreślony na krzyż od którego odchodzi osiem trójkątnych ramion złożonych ze stopniowo zmniejszających się kresek. Każde ramie zakończone jest przeciągniętą kropką. Ten geometryczny wzór ze względu na swoją wielkość najczęściej był umieszczany w lustrze talerza lub na baniastym brzuścu dzbanka.

O obfitości ryb w kaszubskich jeziorach miał przypominać ornament łuskowy czyli tzw. łuska, która pełni przede wszystkim rolę uzupełniającą i wypełnia pole najczęściej w poziomie i w niewielkim zagęszczeniu. Ornament ten przedstawiony jest w formie małych łuków ułożonych w kształt piramidy.

Podobną rolę pełnił wianek kaszubski, podobny do tego plecionego z polnych kwiatów. Mógł być użyty jako dekoracja uzupełniająca, umieszczona na przykład na szyjce dzbana lub jako ozdoba samodzielna wypełniającą dno talerza lub misy. Prawie zawsze umieszczony jest w układzie pasowym, dookoła naczynia.

Ostatnim wzorem wykorzystywanym w warsztacie Neclów była lilia. Kwiat o dość skomplikowanym kształcie i nie do końca znanym pochodzeniu. Mogła to być przetworzona lilia burbońska lub stylizowany owoc granatu z liśćmi przypominającymi liście akantu. Być może ten fantastyczny motyw kwiatowy został nazwany lilią ponieważ tak właśnie ludzie nazywali kwiaty o niecodziennych, trochę baśniowych kształtach. 

Użyte ornamenty były każdorazowo dostosowane do kształtu naczynia. Większe zdobienia były umieszczane na dużych, widocznych płaszczyznach. Mniejszymi, użytymi w różnych wariacjach zdobiono mniejsze powierzchnie. Pola pionowe i poziome oddzielane były liniami. Barwy, które dominowały w ceramice kaszubskiej to błękit i brąz. Pojawiała się również zieleń i kolor perłowy. Przy szczegółach ornamentu dodatkowo kolor czerwony, różowy, oliwkowy i żółty. Charakterystyczne dla zdobnictwa kaszubskiego było konturowanie w kolorze ciemnym lub białym.

Ceramika rodziny Neclów stała się synonimem ceramiki kaszubskiej, weszła do kanonu sztuki ludowej Kaszub i jest traktowana jako kaszubskie dziedzictwo.

Opracowała: Iwona Matuła


Bibliografia:

Kizik Edmund, Współpraca Izydora Gulgowskiego z gdańskim Kunstverein w roku 1909. U źródeł ceramiki nowokaszubskiej.

Kwaśniewska Anna, Rzemiosło garncarskie na terenie Kaszub od końca XVIII wieku do 1939 r.

Stelmachowska Bożena, Sztuka ludowa na Kaszubach

Przewodnik turystyczny, Szwajcaria Kaszubska

Netografia:

https://www.necel.pl/

Opiekun: Iwona Matuła Zadaj pytanie o obiekt

Obiekty powiązane