Surmadani – pojemnik na czernidło do oczu

Pojemnik na czernidło do oczu, opisane w artykule. Pojemnik na czernidło do oczu, opisane w artykule.

[Kliknij zdjęcie powyżej, by obejrzeć całość]

Tradycyjne niewielkie naczynko na czterech nóżkach ze spłaszczonym brzuścem, wąską szyjką i wywiniętym kołnierzem to najstarszy z trzech posiadanych przez Muzeum pojemników na  czernidło do oczu. Ten charakterystyczny dawny pojemnik, u którego nie zachowała się ozdobna zatyczka, pochodzi z przełomu XVIII i XIX wieku, z północy Afganistanu, z Ghazni. Złożona nazwa pojemnika, surmadani (lub surmedani), określa jego przeznaczenie. Składa się ona z dwóch wyrazów surma – czernidło i dani – pojemnik, a dosłownie – „dawca”. Pierwszy człon wyrazu surma (w jęz. hindi z perskiego) oznacza antymon, z którego robiono substancję do czernienia oczu. Pojemnik dani wyposażony był w specjalny „patyczek” z ozdobną końcówką, służący do nakładania substancji na oczy.


Surma
to substancja kosmetyczna znana i używana  w świecie, szczególnie wschodnim,  od  bardzo dawna. W różnych kulturach nosi ona różne nazwy: kol (kohl), kadżal (kajal), ithmid i wiele innych. Słowo kohl pochodzi od arabskiego kahala – co znaczy “barwić”, a właściwie „czernić”. Na subkontynencie indyjskim, szczególnie na północy Indii, a także w Iranie i Afganistanie używane są głównie określenia kadżal i surma. W zachodniej Afryce substancja ta znana jest jako kwailli lub tozalli, natomiast w starożytnym Rzymie i Grecji substancję tę zwano collyrion.


Surma, kohl, kadżal
jako kulturowe wyznaczniki społeczności Bliskiego Wschodu i Azji południowej


Utrzymywanie ciała w zdrowiu i jego upiększanie poprzez stosowanie różnorodnych środków upiększających jest tak stare jak cywilizacja. W starożytnym świecie ludzie używali wielu specyfików, by zachować ciało giętkie i gładkie. Zaś czernienie oczu od najdawniejszych czasów odgrywa ważną rolę w codziennym i rytualnym życiu ludzi Bliskiego Wschodu i subkontynentu indyjskiego, mając specyficzną magiczną i religijną wartość. Do dziś jest ono tam szeroko stosowane.


W Egipcie, gdzie zapalenie oczu ze względu na gorący i pustynny klimat było częste, czernienie oczu zaczęto uważać za panaceum chroniące przed chorobą, a kohl (surmę) jako medykament posiadający także moc, by odwrócić działanie złego oka. Substancja ta była też jednym z ważnych artykułów rytualnej ofiary. Stosowana była już w epoce brązu (od 3500 r. p.n.e) przez egipskie królowe. W czasach Kleopatry kosmetyki były powszechnie używane przez ludzi wysokiego statusu i członków kapłaństwa. Sama królowa Kleopatra używała szerokiej gamy kosmetyków, zatrudniając  rzesze alchemików i specjalistów od kosmetyki, aby wzmocnić swój czar i urodę, która jak opisuje historia, była legendarna.


Szczególna uwaga jaka przywiązywana do oczu w tej kulturze, związana była z tym, iż uważano, że oko jest oknem ducha, a osoba, która miała uderzające oczy była uważana za posiadającą wielką moc. Do podkreślenia oczu używano w tym czasie czarnego kohl’u/surmy i zielonego malachitu.


Także w Sumerze, starożytnym królestwie Mezopotamii, do malowania oczu używano sproszkowanego  malachitu z Synaju.


W starożytnych kulturach Azji kobiety oraz dzieci i mężczyźni stosowali surmę, aby przyciemnić oczy w celu ochrony przed dolegliwościami, promieniami słońca i złem. Wrażenie chłodu, jaki daje oczom surma sprawia, że jest to oprócz upiększających efektów cecha, która czyni ten kosmetyk tak popularnym w Indiach, zarówno wśród muzułmanów, jak i hinduistów. Stosowanie kadżalu (surmy) na oczy noworodka to odwieczna tradycja w Indiach, Persji i Afganistanie. Indyjskie matki wciąż nakładają kadżal na oczy swoich dzieci wkrótce po ich urodzeniu. Niektóre robią to, aby „wzmocnić oczy dziecka”, a inne wierzą, że może to zapobiec przeklęciu dziecka i odeprzeć tak zwane złe oko. Uważa się ponadto, że nałożenie surmy na oczy noworodka sprawia, że wyglądają one na jasne i duże, a dzięki temu piękniejsze i atrakcyjniejsze. W tradycji Wschodu, jedną z najbardziej znaczących cech piękna są czarne duże oczy. Stąd też kobiety chcą i dążą do tego, by ich oczy wyglądały na większe i bardziej czarne. Kadżal jest też nieodzownym specyfikiem stosowanym przez indyjskich tancerzy-aktorów tradycyjnych form dramatów tanecznych Bharatnatyam i Kathakali, używanym do upiększania oczu i nadawania im większego wyglądu.


Surma (kadżal
) ma również istotne znaczenie w islamie, a jego  użycie zostało opisane w  Sunnie (Tradycji) – zbiorze opowieści z życia Proroka Mahometa obejmujących hadisy, czyli przekazy dotyczące wypowiedzi i sposobu postępowania Proroka w różnych sytuacjach życiowych. Użycie surmy przed snem było zalecane przez Proroka w celu poprawy widzenia, ale także dla ochrony i po to, by uczynić je piękniejszymi, bo „Allah jest piękny i kocha piękno”. Dlatego  starano się dbać o higienę i wygląd, a także otaczać pięknymi rzeczami.     

Z czego wyrabiano surmę i jak ją przechowywano?

Dokładny skład  surmy czy kohl’u  od dawna jest przedmiotem dyskusji w środowisku naukowym, czy ten oryginalny dawny kosmetyk był wykonywany ze sproszkowanej galeny (siarczek ołowiu), czy stibnitu (siarczek antymonu). Te dwa składniki są często mylone i używane zamiennie. Uczeni uważają, że początkowo źródłem surmy był czarny kamień „Ithmed” (mestem) złożony z rudy stibnitu, znany jako antymon, uważany za mający korzystny wpływ dla zdrowia. Ruda stibnitu była używana samodzielnie  lub w połączeniu z innymi składnikami, takimi jak kamfora, mentol, nasiona migdałów, esencja drzewna, węgiel drzewny lub inne popioły roślinne. Później rudę stibnitu stopniowo zastępowano rudą, która ma taki sam szary czarny kolor i błyszczący wygląd jak stibnit.


W starożytnym Egipcie ruda mineralna galena była znana jako „mestem” lub „stim”, co brzmi podobnie jak nazwy używane w starożytnej Grecji, a po łacinie słowo „stibium” odnosiło się do antymonu, co powodowało błędne tłumaczenie, że antymon jest aktywnym składnikiem „ithmid” używanym przez starożytnych Egipcjan. W rzeczywistości  jednak, jak wskazują badania, to siarczek ołowiu, czyli galena jest głównym składnikiem do przygotowania czarno-szarej pasty kohl używanej przez starożytnych Egipcjan, jak i Beduinów. Naukowcy przebadali  dużą ilość  starożytnych próbek z Fayum, pochodzących z okresu między 2000 a 1200 r. p.n.e., nadal przechowywanych w oryginalnych pojemnikach, chroniących je przed zanieczyszczeniami. Poza galeną, która była głównym składnikiem kohlu, znaleziono mniejszą ilość cerusytu (węglan ołowiu) oraz innych minerałów jak chloryty i fosgenit.


Surma
używana była zarówno przez kobiety i dzieci, jak i przez mężczyzn, zarówno na wsiach i w miastach. Często twórcami i sprzedawcami kosmetyków w północnej Afryce i na Środkowym Wschodzie byli Żydzi. Kobietom żydowskim zezwalano, by przynosiły i sprzedawały swoje wyroby kosmetyczne w haremach, gdyż kobietom z haremów nie wolno było wychodzić, ale nie zgadzały się, by to mężowie wybierali dla nich te wyroby.  


Jednak większość kobiet przygotowywała sama swoje kosmetyki. Bogatsi ludzie używali sadzy z palonej ambry lub pachnącego żywicznego drewna aloesowego, by sporządzić surmę, biedniejsze kobiety używały do tego  sadzy z ceramicznych lamp oliwnych z dodatkiem oleju migdałowego lub po prostu zwykłej sadzy z dodatkiem tłuszczu zwierzęcego, np. topionego masła lub też pozostałości spalonego popiołu z żywicy kadzidlanej.


W Afganistanie kobiety robiły surmę ucierając antymon z olejem migdałowym na pastę i aplikowały ją małym drewnianym sztyfcikiem zwanym „mikh”. Wierzono, że antymon wzmacnia słabe oczy. Z relacji kapitana Georga Felixa  Howlanda, rezydującego w Kabulu, pochodzącej z 1936 roku, można się dowiedzieć, że podobnie jak w większości orientalnych krajów, collyrium - antymon, zwane lokalnie  surmah, jest bardzo popularne wśród mężczyzn i kobiet wszystkich klas w Afganistanie, nie tylko jako dodatek do piękna, ale także z powodów przypisywanych mu medycznych właściwości. Pisał, że  minerał jest znajdowany w dużych ilościach w kraju, a za najlepszy jest uważany ten ze wschodniej prowincji,  z okolic Dżalalabadu i gór na północy Nuristanu.  

 

W czym przechowywano surmę (kadżal, kohl)?


Surma
stosowana była od czasów starożytnych przez wszystkich, ale głównie używały jej kobiety.   Nakładana na powieki oczu nie tylko upiększała je, czyniąc je dużymi i wyrazistymi, ale również wzmacniała je i dodatkowo odpiera zło. Stąd też w starożytności w pochówkach kobiet wśród kilku niezbędnych do życia po śmierci rzeczy, oprócz biżuterii i ceramiki, znajdowały się naczynia zawierające czernidło do oczu.


Pojemniki na surmę znajdowano w grobowcach razem z substancją czerniącą i aplikatorami. Niektóre z nich mają inskrypcje dotyczące użycia, np. „nałóż na powieki i rzęsy”, „najlepsze stibium, by spowodować łzy”.


W starożytnym Egipcie sproszkowane lub w formie pasty czernidło przechowywano w specjalnych pojemnikach w formie tub wykonanych z alabastru, steatytu, szkła, kości słoniowej, drewna oraz wielu innych materiałów. Znajdowano je pojedyncze lub w grupach po dwie, trzy, cztery lub pięć. Takie naczynka, zwykle od 7.5 cm – 15 cm, miały wieczka,  a czasem stojaki, na których można było je oprzeć. Sztyft do nakładania surmy był zwykle z tego samego materiału co pojemnik, a jeden z jego końców był zwykle lekko lekko bulwiasty. Koniec ten służył do aplikacji na powieki i brwi. Pojemniki te często odznaczały się misternym wykonaniem.

 

Pojemniki z kolekcji MEK


W zbiorach pozaeuropejskich MEK znajdują się w sumie trzy ozdobne, wykonane z mosiądzu, pojemniki na kadżal. Wszystkie pochodzą z Afganistanu, z kolekcji dr Krzysztofa Wolskiego – badacza kultur krajów pozaeuropejskich, w szczególności Indii, Pakistanu i Afganistanu.


Znane na całym świecie, w tym w Europie i Polsce dzisiejsze kosmetyki  typu surma (kadżal ) często zawierają duże ilości ołowiu i nnych toksycznych substancji, stąd też są w niektórych krajach wycofywane ze sprzedaży. Jednak w krajach arabskich, subkontynentu indyjskiego oraz Iranie i Afganistanie są nadal powszechnie stosowane, choć istnieje dążenie do tego, by zmniejszyć ilość szkodliwych sybstancji w tych kosmetykach. Nadal wyrabiane są w tych krajach ozdobne pojemniki na ten specyfik.


Opracowała: Eleonora Tenerowicz


Bibliografia:     
 

  1. Farheen Begum, Mohammad Idris, Unani cosmeceutical formulation (Advia-E-Muzzayana): An Overview;   International Journal of Herbal Medicine, 4 (6) 2016, str. 162-167
  2. Gouitaa, A. Bellaouchou, M. Fekhaoui, A. L. Abidi, N. Mahnine, R. Ben Aakame, Assessment of lead levels in traditional eye cosmetic “kohl” frequently used in Morokko and in health hazard; JMES, 7 (2) 2016, str. 631-637
  3. Fawzi Sweha, Kohl along history in medicine and cosmetics;
  4. Evelyn Tiffany-Castiglioni, R. Barhoumi, Y. Mouneimne, Kohl and surma eye cosmetics as significant sources of lead (Pb) exposure; Journal of Local and Global Health Science, 2012 (Qatar Foundation Academic Journal)
  5. Catherine Cartwright-Jones, Kohl as traditional women adorment in North Africa and the Middle East [Introduction to Harkuus: Part 2: Kohl]; 2005
  6. Philip Wexler, History of Toxicology and Environmental Health: Toxicology in Antiquity II; Academic Press 2014
  7. Farrin Chwalkowski, Symbols in Arts, Religion and Culture: The Soul of Nature; Cambridge Scholars Publishing, 2016
  8. Hope B. Werness Continuum Encyclopedia of Animal Symbolism in World Art; A&C Black, 2006; reprint
  9. Aribam Dumbreshwori Devi, Evaluate The Effectiveness of Structure Teaching Programme on mother’s knowledge and Attitude Regarding Ill Effects of Kajal Application for their Infants in Selected urban community, Bengaluru; Rajiv Gandhi University of Health Sciences, 2010
  10. Anthony Napoleon, Awakening Beauty: An Illustrated Look at Mankind's Love and Hatred of Beauty; Virtualbookworm Publishing, 2003
  11. Dueep Jyot Singh, John Davidson, Introduction To Tobacco - Knowing more about Tobacco Abuse and Nicotine; Mendon Cottage Books, 2015
  12. Gupta R, Formulation, preliminary evaluation and antimicrobial activity of a herb based kohl; International Journal of Phytocosmetics and Natural Ingredients, 2016, 05
  13. Camilla Power, Cosmetics, Identity and Consciousness; Journal of Consciousness Studies, 17, N. 7-8, 2010
  14. Aanchal Malhotra, Heirlooms &Collectibles, New Delhi, India , November 6, 2018 w: http://www.museumofmaterialmemory.com/glow-of-the-grime/
  15. https://www.tjori.com/p/brass-surmadani-small-size/84375/
  16. http://broughttolife.sciencemuseum.org.uk/broughttolife/techniques/unanitibb
  17. https://vaishali2013.blogspot.com/2017/08/use-kajal-daily-let-your-healthy-eyes_4.html
  18. Zafar Alam Mahmood, Pak. J. Pharm. Sci., Vol.22, No.1, January 2009, pp.107-122
  19. https://beautyofafghanistan.com/the-mystery-of-kohl/
Opiekun: Eleonora Tenerowicz Zadaj pytanie o obiekt

Obiekty powiązane