Rzeźba: Kolędnicy

Treść

Zdjęcie opisywanego przedmiotu. Zdjęcie opisywanego przedmiotu.
W tradycyjnej kulturze ludowej w regionie zamieszkiwanym przez grupę etnograficzną Lachów Sądeckich okres od Wigilii Bożego Narodzenia do Trzech Króli (24 grudnia – 6 stycznia) wypełniało wiele zwyczajów i obrzędów, a jednym z nich było przedstawione w rzeźbie Józefa Miczołka „chodzenie z turoniem”.

Turoniem był chłopiec przykryty kocem, trzymający patyk z drewnianym łbem rogatej maszkary z kłapiącą szczęką (tutaj stojący w drugim szeregu za diabłem). Szedł on za kolędnikiem z gwiazdą, obok muzykanta, śmierci z kosą i diabła z widłami. Niby schowany, ale tak naprawdę był najważniejszą postacią w orszaku i niejako głównym aktorem odgrywanego przedstawienia kolędniczego. Podczas pełnej gwaru inscenizacji turoń zaczepiał domowników, szczególnie młode dziewczyny, straszył dzieci, biegał i dokazywał, jednak w pewnym momencie padał jak martwy, co przywoływało pozostałych kolędników w krąg, starających się obudzić „zwierza”. Po chwili przynosiło to efekt: turoń podrywał się i biegał ze zdwojoną siłą. Zwyczaj ten sięgający zapewne czasów przedchrześcijańskich interpretowany jest jako rytuał rzekomo budzący przyrodę do życia; istniało magiczne przekonanie, że podobnie do turonia odrodzą się wkrótce pola i ziemia znowu przyniesie plony.

Można przypuszczać, że autor rzeźby wielokrotnie obserwował widowisko kolędników z turoniem, a być może sam występował jako jedna z postaci w grupie.

Józef Miczołek (ur. 1927) był rolnikiem z Paszyna. Zaliczany jest do grona wybitnych twórców z tzw. paszyńskiego ośrodka sztuki ludowej, który powstał na przełomie lat 60. i 70. XX wieku z inicjatywy ks. Edwarda Nitki. Proboszcz poznając swoich parafian, widząc, że wielu przejawia zdolności plastyczne uznał, że sztuka wzmocni więzi pomiędzy ludźmi i pomoże w działalności duszpasterskiej. Jako pierwszego twórcę z Paszyna wskazuje się Wojciecha Oleksego (1903–1985). Wkrótce w jego ślad poszli inni mieszkańcy wsi by wymienić tych najbardziej znanych jak Mieczysław Piwko, Andrzej Głód, Stanisław Oleksy, Stanisław Mika, Wojciech Mika, Andrzej Drożdż, Stanisław Poręba, Janina Mordarska, Józef Orlecki, Alfred Miczołek, Maria Jasińska, Piotr Kożuch, Anna Padoł, Zenon Głód, a także Ewa Pogwizd z Mystkowa. Dominowali amatorzy rzeźby. Drugą dziedziną było malarstwo na szkle, czym zajmowały się głównie kobiety. W opiekę nad twórcami zaangażował się artysta plastyk Franciszek Palka.

Zainteresowanie samorodną sztuką artystów z podbeskidzkiej wsi, liczne wizyty dziennikarzy i kolekcjonerów skłoniły księdza Nitkę do zorganizowania na plebanii w Paszynie izby muzealnej. W 1978 roku do wystawionych tam prac rzeźbiarzy i malarzy dołączyły dwa znamienne wyróżnienia zdobyte przez samego księdza-społecznika: Nagroda im. Brata Alberta i Nagroda im. Oskara Kolberga. Działania kolejnego proboszcza, ks. Stanisława Janasa sprawiły, że rozbudowana została plebania i otwarto w niej w 1994 roku Muzeum Parafialne Sztuki Ludowej, które dostępne jest dla kolejnego, już niestety nielicznego grona działających artystów, a także turystów poznających ciekawe miejsca Sądecczyzny.

Rzeźba do zbiorów MEK została zakupiona po konkursie w 1987 roku poświęconemu Bożemu Narodzeniu w sztuce ludowej, który przeprowadziła warszawska Cepelia. Józef Miczołek zdobył na nim pierwszą nagrodę.



Opracował Grzegorz Graff
 

Bibliografia:
Antoni Kroh, Współczesna rzeźba ludowa Karpat Polskich, Wrocław 1979.
Urszula Janicka-Krzywda, Rok karpacki – obrzędy doroczne w Karpatach Polskich, Warszawa-Kraków 1988.
O ks. Edwardzie Nitce zob. Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. I, red. E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kowalska-Lewicka, A. Spiss, Wrocław–Kraków 2002, s. 220–221.
Opiekun: Grzegorz Graff Zadaj pytanie o obiekt

Obiekty powiązane