Obraz: Lipsko

Treść

olejny obraz na płótnie, przedstawiający drewnianą synagogę, otoczoną drzewami, na tle równinnego krajobrazu. Z synagogi przed chwilą wyszli Żydzi. Pięciu mężczyzn widać jeszcze na rozwidlającej się ścieżce, wiodącej spod schodów. Wszyscy odziani są w cha olejny obraz na płótnie, przedstawiający drewnianą synagogę, otoczoną drzewami, na tle równinnego krajobrazu. Z synagogi przed chwilą wyszli Żydzi. Pięciu mężczyzn widać jeszcze na rozwidlającej się ścieżce, wiodącej spod schodów. Wszyscy odziani są w cha

Prezentowany obiekt tygodnia to olejny obraz na płótnie, przedstawiający drewnianą synagogę, otoczoną drzewami, na tle równinnego krajobrazu. Namalowany budynek o konstrukcji zrębowej, pokryty trzykondygnacyjnym, ciemnobrązowym dachem, na ścianach ma charakterystyczne, sklepione półkoliście, podwójne okna. W lewej części synagogi widoczna mała przybudówka o dwuspadowym dachu, wspartym na kolumnowym portyku. Na piętro przybudówki, zapewne do babińca, wiodą zadaszone schody. Z synagogi przed chwilą wyszli Żydzi. Pięciu mężczyzn widać jeszcze na rozwidlającej się ścieżce, wiodącej spod schodów. Wszyscy odziani są w chasydzkie czarne chałaty, kilku starszych wspiera się na laskach. Idący na końcu Żyd podtrzymuje na piersi księgę o czerwonym grzbiecie.

Autorem tej spokojnej i słonecznej sceny rodzajowej jest Karol Kostur (1919-2000), malarz nieprofesjonalny, w którego twórczości Żydzi zajmują szczególne miejsce. Artysta urodził się i większość swojego życia spędził w Nowym Targu, jednym z wielu polskich miasteczek, w którym Żydzi aktywnie uczestniczyli w życiu społeczno-politycznym, a które wkrótce pokaleczone zostało nie tylko przez zbrodnie Holokaustu, ale również przez polski antysemityzm.

W przedwojennym Nowym Targu młody Karol Kostur był robotnikiem budowlanym. Po 1945 roku ukończył studia w Wyższej Szkole Ekonomicznej, później wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie zainteresował się medycyną naturalną i radiestezją. Gdy powrócił do Nowego Targu, wciąż zgłębiał tajniki zielarstwa. Zaczął również tworzyć. Pisał wiersze i imał się różnych technik plastycznych, spośród których malarstwo stało się pasją. Jego obrazy to sentymentalna podróż do czasów młodości, wyraz nostalgii za Nowym Targiem 20-lecia międzywojennego. To romantyzowane sztetle, targi i rynki małych miasteczek, w których – według współczesnych filosemitów – w multikulturowej symbiozie żyli katolicy i Żydzi.

Dzisiejszy obiekt tygodnia mógłby być jednym z wielu uniwersalnych przedstawień małomiasteczkowej rzeczywistości II Rzeczpospolitej, gdyby nie tytuł, nakreślony odręcznie w lewej dolnej części obrazu. Za jego sprawą przenosimy się w bardzo konkretne miejsce w północnej Małopolsce, w ziemi radomskiej, dziś leżącej w obrębie województwa mazowieckiego. Przedstawiona przez Kostura drewniana synagoga wybudowana została w 1765 roku. Oprócz niej w Lipsku przed wojną działało sześć domów modlitw, łaźnia, szkoła i cmentarz, które służyły lokalnej żydowskiej społeczności, liczącej niemal 2000 osób.

Rankiem, 8 września 1939 roku do Lipska wkroczyli Niemcy. Kilka godzin później podpalili drewnianą synagogę, w której znajdowało się 40 mężczyzn, 13 kobiet, 7 dzieci. Zginęli wszyscy. Synagogi nigdy nie odbudowano.

Spokojny letni pejzaż z obrazu Kostura wprowadza w stan zawieszenia między wspomnieniem żydowsko-polskich miasteczek a świadomością Zagłady. Niech towarzyszy nam szczególnie teraz, w drugiej połowie stycznia, między katolickim Dniem Judaizmu (17 stycznia) a Międzynarodowym Dniem Pamięci o Ofiarach Holokaustu (27 stycznia).

 

Opracowała Leonia Brzozowska

 

Bibliografia:

1. Wincenty Cender, Relacja z mordu dokonanego na Żydach przez Niemców w Lipsku 8 września 1939 r., „Zapisy Terroru. Repozytorium Ośrodka Badań nad Totalitaryzmami”, online: https://www.zapisyterroru.pl/Content/2012/zip/ (dostęp: 18.01.2023).

2. Synagoga w Lipsku (ul. Partyzantów), portal „Wirtualny Sztetl”, online: https://sztetl.org.pl/pl/node/86471 (dostęp: 18.01.2023).

3. Żydzi w malarstwie Karola Kostura, katalog wystawy, Ośrodek Współpracy Polsko-słowackiej w Nowym Targu, 2007.

4. 81. rocznica spalenia lipskiej synagogi przez żołnierzy Wehrmachtu!, portal „MojeLipsko.pl”, 8 września 2020 r., online: https://mojelipsko.info/81-rocznica-spalenia-lipskiej-synagogi-przez-zolnierzy-wehrmachtu/ (dostęp: 18.01.2023).

Opiekun: Leonia Brzozowska Zadaj pytanie o obiekt

Obiekty powiązane