Matka Boska Roztwórna

Treść

Zdjęcie drzeworytu opisanego w artykule poniżej. Zdjęcie drzeworytu opisanego w artykule poniżej.

21 marca, kiedy słońce znajduje się najbliżej równika w znaku barana, zaczyna się kalendarzowa i astronomiczna wiosna. Wiele starożytnych kultur było całkowicie podporządkowanych solarnemu cyklowi pór roku, a Słowianie obchodzili wówczas Jare Gody, czyli święto wiosny poświęcone narodzinom nowego życia po zimie. Do dziś data zrównania dnia z nocą w wielu kulturach rozpoczyna cykl obrzędowy i rok kalendarzowy. Poniekąd, chrześcijańską odpowiedzią na ten dzień jest uroczystość Zwiastowania Pańskiego, znana jako Zwiastowanie Najświętszej Marii Panny czy Bogurodzicy obchodzona 25 marca.

Według tradycji kościoła, to wówczas Maryja otrzymała wiadomość, że Bóg wybrał Ją na matkę Jezusa. Data nie jest przypadkowa - kilka dni po przesileniu wiosennym i dokładnie 9 miesięcy przed świętem Bożego Narodzenia. Dodatkowo uroczystość poprzedza Wielkanoc, czyli chrześcijańskie święto Zmartwychwstania i Nowego Życia. Tym samym, Zwiastowanie łączy w sobie święto Wcielenia Boga oraz Jego Matki. Jednakże, to Maryja staje się bohaterką tego dnia. Po tym, jak wypowiedziała znamienne „Fiat, niech się tak stanie” – zgodziła się zostać matką Boga i symbolicznie przyjęła ziarno, z którego powstał boski owoc. Poprzez tak metaforycznie rozumianą rolę Maryi, patronuje nabrzmiałej wiosennie ziemi, żeby i ona mogła wydać owoce.

 

Postać Matki Boskiej, podobnie jak samo pojęcie matka wiązano bardzo często z przyrodą, co niejednokrotnie przypomina w swojej wymowie i symbolice przedchrześcijański kult ziemi jako bogini Matki. Ten archaiczny aspekt matki jako ziemi znalazł swoje przedłużenie w ludowym kulcie maryjnym, którego przykłady znajdziemy w folklorze słownym i zwyczajach mieszkańców Kaszub, Pomorza czy Kujaw. Na tych terenach święto Zwiastowania funkcjonowało jako Święto Matki Boskiej Roztwornej, bo otwierała nie tylko nabrzmiałe pąki drzew, by zakwitły, ale przede wszystkim przyczyniała się do otworzenia ziemi na przyjęcie ziarna. Dopiero po tym dniu można było rozpocząć prace w polu (orka czy bronowanie), ponieważ wcześniej ziemia była brzemienna i nie można było w nią nic wbijać ani uderzać. Po tym dniu, jak uważają Kaszubi „ziemia się otwiera i wychodzą z niej robaki, a żabom i żmijom otwierają się pyski, budzą się pszczoły w ulach ". Topos łączący postać Matki Boskiej ze światem roślinności i zwierząt, przejawiał się w lokalnych powiedzeniach odnoszących się do innych zwiastunów wiosny, jak bocianów, których przylot zapowiadał pomyślny rok: „Na Zwiastowanie przybywaj bocianie”; „Na Zwiastowanie bocian na gnieździe stanie” oraz jaskółek, które „Na Roztworną opuszczają topiel jeziorną”.

 

Istotnym aspektem opowieści o Matce Boskiej Rozwornej jest całkowity brak jej dawnych wizerunków. W przeciwieństwie do motywu Zwiastowania, który stał się jednym z popularniejszych tematów w sztuce chrześcijańskiej, ludowa wersja związana z tą uroczystością istniała tylko w tradycji słownej. Pierwsze prace wizualne są dziełem współczesnych artystów i artystek, wśród których na szczególną uwagę zasługuje autor prezentowanego drzeworytu - Włodzimierz Ostoja-Lniski. Zainteresowany tradycjami rodzinnych Kaszub, postanowił wskrzesić trudną technikę drzeworytu oraz malowania na szkle. Prezentowany drzeworyt zatytułowany „Matka Boska Roztwórna” to - jak sam opowiadał w przeprowadzonym wywiadzie - całkowicie autorski pomysł. Inspiracje do tworzonego wizerunku zaczerpnął z opisów funkcjonujących w książkach i intrenecie. Połączył w swojej pracy atrybuty Matki Boskiej pojawiające się na wizerunkach kościelnych (korona cesarska na głowie, aureola z gwiazd, otwierający się płaszcz), z tymi obecnymi w lokalnej tradycji słownej (ziarna grochu, żaba, żmija i robaki wychodzące z ziemi, rośliny). Prezentowany drzeworyt, a także inne wizerunki Matki Boskiej Roztwornej można zobaczyć na wystawie Przebudzenie! Nowy rok zaczyna się w marcu, na której jej postać stała się jedną z głównych bohaterek.

 

 

Opracowała: Ewa Rossal

Bibliografia:

Eliade M., Traktat o historii religii, Wydawnictwo OPUS, Łódź 1993

Grąbczewski J., Postać Matki Boskiej w ludowych przekazach językowych, [w:] „Polska Sztuka Ludowa” 1984, nr 3: 157-166

Hochleitner J., Obrzędy doroczne w kulturze chłopskiej Warmii południowej w XV-XVIII wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2006

Niedźwiedź A., Obraz i postać. Znaczenia wizerunku Matki Boskiej Częstochowskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005

Słownik stereotypów i symboli ludowych, t.1, cz.2, Kosmos: ziemia, woda, podziemie, red. J. Bartmiński, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1999.

 

Źródła internetowe:

Łopatyńska Hanna M. (Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej w Toruniu): http://etnomuzeum.pl/o-matko-boska/matka-boska-roztworna/  

Pawłowska Krystyna (Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku): https://muzeum.wloclawek.pl/wystawy-i-wydarzenia/aktualnosc/zwiastowanie-panskie-matka-boska-roztworna/  

Kowalak Magdalena (Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu): https://mwmskansen.pl/matka-boska-roztworna/ 

 

Wywiad z Włodzimierzem Ostoją-Lniskim, przeprowadzony 7.03.2024 (materiały autorki)

Opiekun: Beata Skoczeń-Marchewka Zadaj pytanie o obiekt

Obiekty powiązane