Maska teatru wayang topeng

Treść

zdjęcie opisywanego przedmiotu zdjęcie opisywanego przedmiotu
Maska teatralna przedstawia szlachetnego bohatera wywodzącego się z arystokratycznego rodu. Świadczą o tym charakterystyczne dla takiego bohatera cechy: biała twarz, wąskie półzamknięte oczy, prosty nos, złote zęby w lekko otwartych ustach oraz diadem na głowie. Maska należy do teatru maskowego wayang topeng, który wywodzi się pośrednio, podobnie jak inne formy teatralne, z teatru cieni.

W okresie między IX a XV w. uważany był, obok innych form teatralnych, za posiadający specjalną moc duchową i dzięki temu wykorzystywany przez panujących w sprawowaniu władzy. Do klasycznego repertuaru tego teatru należą opowieści o księciu Pańdżim z Jawy oraz inne opowieści z okresu Madżapahit (XIII – XVI w.), a także dworskie opowieści oparte na historii i legendzie.

Opowieści „topengowe” są pełne politycznych intryg i walk przeciwnych obozów. Dużą rolę w tych sztukach odgrywa wątek farsowy, a komiczne typy bohaterów są doskonałym uzupełnieniem akcji. Bohaterowie tego teatru mogą być postaciami delikatnymi, pełnymi gracji i wdzięku, ale także brawurowymi, srogimi, demonicznymi. To zróżnicowanie charakterów pokazują oprócz ruchów i gestów – maski, których barwa i wygląd wskazuje na typ bohatera.

Podobnie jak w innych formach teatralnych, jest wiele odcieni barw charakteryzujących dwa główne typy bohaterów: szlachetnych, wysoko urodzonych i dzikich, nieokrzesanych o demonicznych cechach. Jasna karnacja, od barwy białej do ciemniejszych, pastelowych wskazuje szlachetny typ postaci. Natomiast gwałtowne, demoniczne charaktery można rozpoznać po czerwonym kolorze twarzy. Poszczególne typy postaci rozpoznać można również po kształcie oczu, nosa, zębów, a także rodzaju i kolorze naczółka czy diademu. Po sylwetkach z teatru cieni przyjęła się dla aktorskich masek konwencja przedstawiania postaci szlachetnych w maskach o profilu, w którym grzbiet stosunkowo długiego, prostego i wysuniętego nosa tworzy z linią czoła jedną linię, a oczy są wąskie. Natomiast bohaterowie o czarnych charakterach mają nosy zadarte, oczy wyłupiaste, a z ust sterczą im kły. Noszący te maski aktorzy-mężczyźni muszą tak perfekcyjnie się do nich dostosować, by były jak żywe. W całym przedstawieniu bierze udział od kilku do kilkudziesięciu masek, w zależności od miejscowej tradycji i głównego aktora, który trzyma pieczę nad wszystkimi maskami.

W najstarszym teatrze jeden aktor przywdziewa wszystkie maski, występujące w przedstawieniu. Wiąże się to z odległą przeszłością, kiedy aktorem był kapłan, który podobnie jak dalang (narrator) w teatrze cieni, przywoływał duchy przodków. W tej najstarszej formie nie ma kurtyny, a aktor każdorazowo przed zmianą roli, nakryty tkaniną, zmieniał maski umieszczone w specjalnym koszu przed orkiestrą gamelanową. Sztuka poprzedzana jest paradą masek, które pojawiają się kolejno w abstrakcyjnych tańcach solowych, po czym wracają na swoje miejsce. Po takim wstępie zamaskowany tancerz roztacza przed widzami opowieść, zmieniając maski w zależności od typu bohatera. Spektakl kończy rytualny taniec, sprowadzający błogosławieństwo.

W topeng panca – pięcioosobowym, który rozwinął się głównie w XIX i XX wieku, prezentowany jest tradycyjny repertuar, przeplatany komicznymi scenkami, bez użycia końcowej rytualnej maski. Przedstawienie otwiera maska biała, symbolizująca tu niewinność dziecka, potem pojawia się maska niebieska, oznaczająca wiek młodzieńczy. Kolejne maski to czerwonawa – przedstawiająca dojrzałego, silnego mężczyznę, np. ministra oraz maska czerwona z wyłupiastymi oczami i sterczącymi kłami – symbol człowieka złego i chciwego. Pomiędzy tańcami tych masek występują klauni w maskach komicznych, często zasłaniających tylko część twarzy. W tańcu wieloosobowym występuje wielu tancerzy noszących różne maski, ale i tu prezentowany jest tradycyjny repertuar, a całe przedstawienie może niekiedy trwać kilka kolejnych dni.
Przedstawieniu towarzyszy orkiestra gamelanowa składająca się z kilku do kilkudziesięciu instrumentów: bębnów, gongów, ksylofonów. Cała opowieść, mimo że doskonale widzom znana, za każdym razem jest dla nich wielkim przeżyciem.

Maska jest jedną z ponad dwudziestu masek z teatru wayang topeng w zbiorach MEK Pochodzi z kolekcji Andrzeja Wawrzyniaka, dyplomaty, znawcy i kolekcjonera sztuki orientalnej, który spędził w Indonezji jako dyplomata wiele lat (1961-1971), gromadząc olbrzymią kolekcję sztuki indonezyjskiej, która stała się podstawą założonego przez niego Muzeum Azji i Pacyfiku. Do Muzeum Etnograficznego maska trafiła w 1973 roku.

Opracowała Eleonora Tenerowicz.


Wybrana literatura:
The Cambridge Guide To Theatre, editor Banham M.,; Cambridge 1995
Judy Slattum, Paul Schraub, Balinese Masks: Spirits of an Ancient Drama; Tutte Publishing. 2003 Eleonora Tenerowicz, Teatry Azji, Kraków 1997
Opiekun: Anna Szelingowska Zadaj pytanie o obiekt

Obiekty powiązane