Maska obrzędowa

Treść

Prezentowany obiekt tygodnia to maska obrzędowa (41741/mek) wykorzystywana podczas obchodów fiesta del pijuayo - święta zbiorów owoców palmy Bactris gasipaes. Wykonana została w latach 60’ XX wieku przez rdzenną społeczność Bora nad rzeką Ampiyacu (dopływ Amazonki) w północnym Peru. Została ona wycięta z trzech kawałków lekkiego drewna balsa związanych ze sobą taśmami łyka podkorowego. Maska osadzana jest na czole tancerza na dolnej taśmie. Środkowa, wypukła część, ma kształt prostokąta o zaokrąglonych rogach. Dwa boczne, ruchome skrzydła w kształcie wąskich trapezów z wyciętymi ząbkami. Całość pokryta jest farbą sporządzoną z kredy, klajstru i różowawego barwnika. Na tym tle, brązowym barwnikiem, namalowane zostały geometryczne wzory. Maska została wykonana przez mężczyznę Bora i była przez niego używana. Poszczególne części maski mają długość od 41 do 45 cm, a jej szerokość wynosi – po rozłożeniu – 33 cm. 

Obiekt pochodzi z kolekcji Borysa Malkina. W zbiorach MEK znajduje się także podobna maska wykonana z myślą o turystach, a pozyskana w latach 70’ XX wieku przez Marię Zachorowską (51454/mek). Jest to maska Bora nawiązująca do masek noszonych podczas obchodów fiesta del pijuayo, która dodatkowo u swojego szczytu posiada wyrzeźbiony rybi ogon. 

Tego rodzaju maski były noszone przez głównych aktorów święta organizowanego na cześć palmy pijuayo (Bactris gasipaes Kunth.), której drewno jest niezwykle ważnym materiałem używanym do wyrobu narzędzi, a owoce stanowią tradycyjne źródło pożywienia mieszkańców Amazonii. Palma Bactris gasipaes była jedną z najważniejszych roślin uprawianych w regionie Amazonii. Taki wniosek można wysnuć, analizując stopień jej udomowienia (Clement 1988, Clement et al. 2009). Jak ogromne znaczenie dla wielu społeczności miało święto pijuayo, tym samym palma Bactris gasipaes, widzimy również na przykładzie licznych legend i mitów (Patiño 1992, Sosnowska & Kujawska 2014) oraz w malarstwie (Yllia 2023). 

Na fotografii załączonej do niniejszego obiektu tygodnia widoczny jest obraz „La Fiesta del Pijuayo”, który jest dziełem Víctora Churay Roque (1972 – 2001), artysty Bora. Można tutaj zaobserwować maski Bora noszone podczas tego święta. Na płachcie z łyka podkorowego (100 x 164 cm) artysta przedstawił sceny z życia codziennego rdzennych mieszkańców Amazonii - uprawę ziemi, zbiór owoców palmy Bactris gasipaes, przygotowanie tradycyjnego napoju chicha de pijuayo. Na pierwszym planie widoczny jest sposób świętowania w społeczności Bora.  

Na obrazie znajduje się także maloca (tradycyjne pomieszczenie mieszkalne, a współcześnie miejsce spotkań społeczności), gdzie pod zadaszeniem leżą naczynia z pomarańczowym napojem chicha de pijuayo. Na podwórzu tańczą dwa rzędy aktorów. Na czołach mają maski. W pierwszym rzędzie dwóch głównych tancerzy posiada jasne maski z ciemnymi geometrycznymi znakami oraz szczytami w kształcie rybich ogonów. Podczas święta inscenizowano mit o pochodzeniu palmy Bactris gasipaes. Mit opisuje między innymi moment wyrzucenia ryby bujurqui przez falę. Ryba przenosi nasiona palmy z wody na ląd. 

W lewym górnym rogu widoczne są palmy pijuayo z dojrzałymi owocostanami. Można tutaj również zaobserwować metody pozyskiwania owoców. Kolce pokrywające kłodzinę palmy uniemożliwiają bezpośrednie wspinanie się na nią. Jeśli palma urośnie zbyt wysoko, aby można było dosięgnąć jej owoców za pomocą długiego kija z hakiem, trzeba sięgać po owoce z sąsiednich drzew, które łatwo się wyginają w kierunku palmy. Drzewa te są celowo sadzone wśród upraw pijuayo, by ułatwić pozyskiwanie owoców. 

Podczas święta zbioru owoców pijuayo, rdzenni mieszkańcy znad rzeki Ampiyacu, dziękują mitycznej rybie za obdarowanie ich owocami palmy. Maska reprezentuje mityczną rybę bujurqui, która według wierzeń Bora była opiekunką pijuayo

Wielbiciele rybek akwariowych mogą słusznie zauważyć, że Bujurquina spp. - bogaty w gatunki i najszerzej rozpowszechniony w Zachodniej Amazonii rodzaj ryb z rodziny pielęgnicowatych (Rican, Ricanova 2023), nosi nazwę wywodzącą się od lokalnej nazwy mitycznej ryby bujurqui.  

Jedna z legend, nawiązująca do mitu stwórczego mówi, że podczas powstawania ziemi, palmą pijuayo, która była wtedy rośliną wodną, opiekowała się niezwykła ryba. Była ona mała i posiadała duże oczy. Kiedy wychodziła z wody, by strzec owoców palmy, przemieniała się w piękną kobietę o długich włosach. To właśnie ta posiadająca niezwykłe właściwości ryba obdarzyła palmę pijuayo zdolnością wydawania ogromnej ilości owoców, które stały się ważnym elementem pożywienia Bora oraz ich sąsiadów Witoto czy Muinane, którzy zostali przesiedleni z regionu Putumayo w Kolumbii do północnego Peru jako niewolnicza siła robocza wykorzystywana przez kauczukowy reżim the Peruvian Amazon Company. Przesiedlona, rdzenna ludność z Putumayo została w latach 1900 - 1930 zredukowana do jednej dziesiątej populacji (Echeverri 2011). 

Potomkowie przesiedlonych społeczności, które zamieszkują obecnie północne Peru, pielęgnują wciąż swoją tożsamość, a maski Bora wykorzystywane podczas obchodów tradycyjnych świąt stanowią ważny element identyfikacji etnicznej.  

Opracowała Joanna Sosnowska

 

Bibliografia: 

Clement C.R. (1988) Domestication of the pejibaye palm (Bactris gasipaes): past and present. Advances in Economic Botany 6: 155–174. 

Clement C.R., Rival L., and Cole D.M. (2009) Domestication of peach palm (Bactris gasipaes Kunth): The roles of human mobility and migration. In Alexiades, M.N. (ed.), Mobility and migration in indigenous Amazonia. Berghahn Books, Oxford, ss. 117–140. 

Echeverri J.A. (2011) The Putumayo Indians and the rubber boom. Irish Journal of Anthropology 14(2): ss. 13-18. 

Patiño M.V. (1992) An ethnobotanical sketch of the palm Bactris (Guilielma) gasipaes. Principes 36(3): 143-147.  

Rican O., Ricanova S. (2023) A new highly apomorphic species of Bujurquina (teleostei: Cichlidae) from a reverse flowing river in the peruvian Amazon, with a key to the species in the genus. European Journal of Taxonomy 870: 167-201. 

Sosnowska J., Kujawska M. (2014). All useful plants have not only identities, but stories: the mythical origins of the peach palm (Bactris gasipaes Kunth) according to the Peruvian Asháninka. Trames, 18(68/63), 173–195. 

Yllia M.E. (2023) De la maloca a la galeria. Esteticas y contranarrativas visuales en la obra de Victor Churay Roque, pintor bora. Galeria de Artes Visuales Universidad Ricardo Palma, Lima, Peru. 

La Fiesta del Pijuayo (1998) Victor Churay Roque – malarz Bora (farba akrylowa na llanchama – płachta łyka podkorowego 100 x 164 cm); kolekcja prywatna
Kolczasta kłodzina palmy pijuayo (Bactris gasipaes Kunth.) Joanna Sosnowska, 2009, CC.NN. Sabareni, region rzeki Tambo, departament Junin, Peru
Nasiona i owoce palmy pijuayo (Bactris gasipaes Kunth.) Joanna Sosnowska, 2009, CC.NN. Sabareni, region rzeki Tambo, departament Junin, Peru
Wywiad na temat użyteczności palm w społecznościach Ashaninka w Selva Central (departament Junin, Peru) okazów zielnikowych palmy Bactris gasipaes Kunth. Mirosław Rajter, 2008, CC.NN. Bajo Aldea
Badania na temat użyteczności palm w społecznościach Ashaninka w Selva Central (departament Junin, Peru) okazów zielnikowych palmy Bactris gasipaes Kunth. Mirosław Rajter, 2008, CC.NN. Bajo Aldea
Opiekun: Joanna Sosnowska Zadaj pytanie o obiekt

Obiekty powiązane