PL EN
Ustawienia prywatności
Ta strona używa ciasteczek (cookies), dzięki którym nasz serwis może działać lepiej. Aby uzyskać więcej informacji i spersonalizować swoje preferencje, kliknij „Ustawienia”. W każdej chwili możesz zmienić swoje preferencje, a także cofnąć zgodę na używanie plików cookie 
na poniższej stronie.
Polityka prywatności
*Z wyjątkiem niezbędnych

Lalka w stroju ludowym - góral

Treść

Zdjęcie opisywanego przedmiotu. Zdjęcie opisywanego przedmiotu.

Historia prezentowanej lalki zaczyna się w 1906 r. w Suchej Beskidzkiej, w pracowni jej twórczyni Leony Bierkowskiej (1855-1918) - malarki, kolekcjonerki, właścicielki pensjonatu, córki znanego krakowskiego chirurga, Ludwika Bierkowskiego, absolwentki malarstwa na kursach dla kobiet w Muzeum Techniczno-Przemysłowym w Krakowie, następnie Académie Julian w Paryżu, członkini Koła Artystek Polskich w Krakowie. Przez wiele lat Leona Bierkowska była związana z Krajową Szkołą Hafciarstwa w Makowie Podhalańskim, w której pełniła nadzór fachowy, czuwając nad artystyczną stroną nauczanego w szkole haftu. W pierwszym dziesięcioleciu XX w. artystka zajmowała się również rzeźbiarstwem, wykonując drewniane figurki w strojach ludowych. Jedną z nich jest prezentowana lalka – góral, którą wraz z kilkoma innymi,  Leona Bierkowska podarowała w 1909 r.  Muzeum Narodowemu w Krakowie, skąd w 1939 r. trafiły w formie przekazu do MEK.

Zanim bliżej przyjrzymy się temu niezwykle oryginalnemu obiektowi, warto nadmienić, że słowo lalka posiada kilka znaczeń. Najbardziej popularne odnosi się do dziecięcej zabawki naśladującej swym kształtem ludzką postać. Oprócz tego, że służy do zabawy, w życiu dziecka dodatkowo pełni funkcję wychowawczą, zachęcając je do kreatywności w odwzorowywaniu otaczającego świata, zarówno na poziomie fantazji, jak i rzeczywistości. Jednak lalka występuje nie tylko w sferze zarezerwowanej dla dzieci. Jest obecna w sztuce i w przemyśle. To bohaterka widowisk teatralnych – kukiełka, marionetka, pacynka, której nadano formę człowieka lub zwierzęcia, wprawiana w ruch mechanicznie lub przez aktora – lalkarza, często użyczającego jej swojego głosu.  W tej roli odnajdziemy ją więc i wśród dzieci, i wśród dorosłych.  

Z empirycznego punktu widzenia lalka jest nieożywionym przedmiotem, skonstruowanym i kontrolowanym ludzką ręką. Można wprawdzie mówić o pewnym wyjątku, szczególnie w świecie filmu oraz rzeczywistości wirtualnej, gdzie współczesne wcielenia lalki - roboty, androidy i cyborgi - są obdarzane duszą (jednak w tym miejscu, ten wątek nie zostanie rozwinięty). 

Lalka, jako przedmiot, jest ceniona w kręgach kolekcjonerskich. Nabywana świadomie według określonego, merytorycznego klucza, niejednokrotnie stanowi część większego zbioru, przynosi satysfakcję płynącą z samego jej posiadania, skatalogowania, a nawet możliwości eksponowania. Lalka nadal należy do jednych z wielu charakterystycznych elementów wystroju wnętrz, zajmując m.in. honorowe miejsce na komodzie lub zaścielonym łóżku - samotnie lub w otoczeniu licznych poduszek, czasem innych lalek. Jest wtedy przeznaczona nie do zabawy, ale wyłącznie do podziwiania. Lalka bywa też wykorzystywana jako rekwizyt obrzędowy,  niejednokrotnie o magicznej konotacji.  Jeśli spojrzymy nieco szerzej, formę lalki przybiera manekin, czyli figura imitująca człowieka (zwykle naturalistyczna), służąca do prezentacji ubrań w witrynie sklepowej lub innej przestrzeni wystawowej.

Prezentowana lalka nie była zabawką dla dzieci, choć posiada charakter dydaktyczny. Nie występowała również w teatrze, ani nie pełniła roli obrzędowej. Zanim stała się muzealnym eksponatem, mogła przez krótki czas stanowić estetyczne dopełnienie mieszkania - ale czy tak było – tego nie wiemy. Eksponuje ubiór, ale nie nazywa się jej manekinem - lecz modelem i to w znaczeniu podwójnym: jest nim zarówno ona sama (model człowieka, górala), jak i strój, który ma na sobie.

Lalka została wykonana częściowo z drewna (głowa, ręce do łokci i nogi do kolan), częściowo z płótna wypełnionego miękkim surowcem, być może pakułami z trawy morskiej, słomy konopnej lub lnianej (tułów, ramiona, uda). Przedstawia mężczyznę, z półdługimi, brązowymi włosami, o krzaczastych brwiach, bystrym, a zarazem łagodnym spojrzeniu, ubranego w strój charakterystyczny dla Górali Podhalańskich z drugiej połowy XIX w. Uwagę przykuwa polichromowana głowa lalki, w tym realistycznie oddana anatomia twarzy: wysokie czoło, głęboko osadzone oczy, długi, lekko zakrzywiony nos, wąskie usta, wystający podbródek i podłużne bruzdy na policzkach. Niezwykłą dbałość o szczegóły w zakresie zastosowanych tkanin, kroju i zdobień przedstawiają również poszczególne elementy ubioru, na który składają się:

  • biała, wypuszczona na spodnie płócienna koszula, z długimi, otwartymi rękawami i z rozcięciem na piersi
  • serdak zwany liptowskim, uszyty z farbowanej na brązowo skóry baraniej, zdobiony kolorowym haftem oraz aplikacjami z czerwonej i brązowej skórki safianowej, zapinany na skórzane guzy i wełniane pętelki; tego rodzaju serdaki rozpowszechniły się na Podhalu w latach 70. XIX w., początkowo były sprowadzane z Liptowa, ale pod koniec XIX w. zaczęto je również wyrabiać pod Tatrami
  • sukienne spodnie zdobione poniżej przyporów parzenicami o zgeometryzowanej formie, która zastąpiła pętlicowe ornamenty wykonywane techniką witego sznura oraz haftem wzdłuż bocznych szwów
  • szeroki pas, zwany bacowskim,  ze skóry bydlęcej, zapinany na cztery, metalowe sprzączki
  • skórzane kierpce wiązane na łydce przy pomocy długich rzemieni
  • kapelusz: czarny, filcowy, z białymi koralikami wokół główki, imitującymi tzw. kostki
Precyzyjne i wierne odtworzenie szczegółów samej postaci górala i jego stroju świadczy o talencie Leony Bierkowskiej. Od dziecka miała możliwość obserwacji mieszkańców gór, gdyż jej ojciec, poza tym, że był lekarzem, zajmował się również taternictwem.

Podkreślmy, że lalki Leony Bierkowskiej wzbudzały zainteresowanie jeszcze za jej życia, były nabywane m.in. przez wiedeńską klientelę. W 1912 r. artystka za pośrednictwem Seweryna Udzieli, założyciela Muzeum Etnograficznego w Krakowie, posłała przygotowane przez siebie lalki na Wystawę Pracy Kobiet Polskich w Pradze. Walory etnograficzne, estetyczne i artystyczne wszystkich lalek jej autorstwa, nadają im cech prawdziwych dzieł sztuki. Te, które znajdują się w kolekcji MEK, w tym prezentowany góral, są dzisiaj zaliczane do obiektów unikatowych.


Opracowała Anna Grochal


Bibliografia:

Victoria Nelson Sekretne życie lalek”, Kraków, 2009.

Agata Samsel Świat zabaw dziecka wiejskiego w II Rzeczypospolitej, [w:] Dawne i współczesne zabawki dziecięce, red. Dorota Żołądź-Strzelczyk i Katarzyna Kabacińska, Poznań, 2010.

Stanisława Trebunia-Staszel, Agnieszka i Mateusz Etynkowsy, Katarzyna Fiedler Strój podhalański, Atlas Polskich Strojów Ludowych, cz. V, Małopolska, z. 18, Wrocław, 2015.

Karolina Listwan-Franczak Krajowa Szkoła Hafciarska. „Szkoła malowania igłą” stworzona przez kobiety dla kobiet, [w:] Kobiety Babiej Góry, Beskidów i Karpat, t.1,  red. K. Słabosz-Palacz, Kraków-Zawoja, 2020.

Magdalena Dolińska, karta katalogu naukowego MEK, 2022.

Opiekun: Anna Grochal Zadaj pytanie o obiekt

Obiekty powiązane