T T
Lecące drewniane bociany na niebieskim tle.

PRZEBUDZENIE! Nowy rok zaczyna się w marcu

Treść

Dlaczego Nowy Rok jest w styczniu, a Wielkanoc przypada na wiosnę? Czy wiosna kojarzy nam się wyłącznie z czasem radosnym i pełnym życia? Jakie praktyki stosowano, żeby zapewnić przyjście wiosny?  

 

Wystawa w Muzeum Etnograficznym w Krakowie stanowi próbę odpowiedzi na powyższe pytania przez ukazanie wielokulturowych zwyczajów i praktyk związanych z okresem przejścia od zimy do wiosennego przebudzenia. Zastanawiamy się nad nakładaniem się na siebie i przenikaniem różnorodnych tradycji – od starożytnej Babilonii po współczesną Polskę, od religii pogańskich po monoteistyczne. Pokazujemy uniwersalność struktur, bliźniacze dla różnych kultur toposy, wspólny fundament. W takim kontekście rozważamy kulturowe pojmowanie czasu, szukamy symboli wiosny, płodności i życia, prezentujemy praktyki niszczenia zimy oraz zła, ale także ukazujemy trudności tego czasu: głód związany z kończeniem się zapasów żywności i ciężką pracę w polu. 


Współcześnie skutki przedłużającej się zimy odczuwamy głównie psychicznie. Nieustannie sobie powtarzamy: Byle do wiosny! Tęsknimy za słońcem, światłem, ciepłem. I radzimy sobie na różne sposoby: od wyjazdów do ciepłych krajów po farmakologię. Nawet czas zamieniamy z zimowego na letni. Jesteśmy jednak przekonani, że wiosna nadejdzie bez naszego udziału. Czy na pewno?
 

 

Potrzeba zaznaczenia symbolicznego przejścia od metaforycznego czasu uśpienia i mroku do wiosennego przebudzenia – rozumianego jako czas odradzania się, płodności oraz celebracji życia – wyraża się na wielu płaszczyznach: od topienia symbolicznej Marzanny przez zmianę ubioru (zamiana ciepłych okryć na lżejsze) po różnorodne obrzędy i czynności o charakterze symbolicznym powiązane z kalendarzem religijnym, agrarnym czy świeckim. 

 

Ekspozycja prowadzi nas przez różne kultury i odmienne tradycje, zarówno te minione, jak i współczesne, ukazując, jak wszystkie one czerpią z tych samych źródeł. Bohaterami są obiekty opowiadające poszczególne historie wiosenne, ukazujące symbole wiosny, jej znaki oraz wcielenia. Bazujemy na kolekcji MEK, z której wylatują rzeźbione (i nie tylko) bociany, klekocą drewniane kołatki i dzwonią ceramiczne grzechotki. Fotografie i malarstwo ilustrują czas przednówka, ciężkich prac polowych i dawniej praktykowanych obrzędów zimowych. A za ponowne otwieranie ziemi uśpionej na zimę odpowiedzialna jest postać Matki Boskiej Roztwornej. Jej rzeźba, wraz z innymi wizerunkami Matki Boskiej otoczonej kwiatami, roślinami i zwierzętami, przywołuje na myśl kult Matki Ziemi oraz wskazuje na głębsze wzajemne przenikanie się nie tylko różnych kultur, ale także świata ludzkiego i nieludzkiego w cyklicznym przebudzeniu przyrody na wiosnę. 


23 marca – 23 czerwca 2024 r. 
Muzeum Etnograficzne w Krakowie
ul. Krakowska 46


Wernisaż wystawy: 22 marca 2024 r.

Zespół kuratorski: Monika Bielak, Jacek Kukuczka, Justyna Matwijewicz, dr Ewa Rossal 
Projekt wystawy i identyfikacja wizualna: Monika Bielak  
Współpraca merytoryczna i kwerendy w zbiorach: Leonia Brzozowska, Monika Dudek, 
dr hab. prof. UJ Monika Golonka-Czajkowska (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ), Grzegorz Graff, dr Mateusz Król, Iwona Matuła, Beata Skoczeń-Marchewka, Anna Sulich, Kamila Wasilewska-Prędki, Anna Woźny-Tondyra 
Teksty: Jacek Kukuczka, Justyna Matwijewicz, dr Ewa Rossal  
Redakcja i korekta: Anna Kowalczyk  
Tłumaczenia: Klara Laudańska, Anna Sak 
Opieka konserwatorska: Agata Barczyńska, Katarzyna Mazurek-Lebowska, Renata Palka, Katarzyna Wilaszek-Rozwadowska 
Obsługa muzealiów: Iwona Matuła Krzysztof Wójtowicz 
Produkcja wystawy: Grzegorz Kurek, Tomasz Ostafin, Paweł Przybylski, Walor s.c. 
Konsultacje techniczne: Adrian Tomasik, Jacek Szymański  
Program edukacyjny: Mirosław Bury, Anna Koblak, Urszula Sobczyk, Agata Ziomek  
Wykonanie modelu bociana: Mirosław Bury  
Digitalizacja materiałów archiwalnych: dr Mateusz Król, Andrzej Sułkowski  
Fotografie: Marcin Jędrysiak, Jacek Kukuczka, Anna Tarko, Marcin Wąsik 
Promocja: Piotr Bujakiewicz, Joanna Grabeus, Olga Łuczyńska-Gawron  
Koordynator ds. dostępności: Anna Szelingowska
Drewniana kołatka.
Kołatka wielkanocna, I poł. XX w., Polska
Pisanka.
Pisanka z motywem solarnym zdobiona techniką batikową, przed 1963 r., Polska
Miedzioryt.
Święta maryjne wśród znaków zodiaku, Pfeffel Andreas Johann, I połowa XVIII w., Niemcy
Obraz przedstawiający ludzi siejących w polu.
Siew, Władysław Front, 1978 r., Polska
Rzeźba przedstawiająca drzewo życia.
Drzewo życia, lata 60. lub 70. XX w., Meksyk
Drewniana zabawka.
Bocian z dzieckiem, II połowa XX w., Polska
Rzeźba drewniana.
Matka Boska z bocianami, Józef Jędrocha, 1982 r., Polska
Drzeworyt.
Matka Boska Roztwórna, Włodzimierz Ostoja-Lniski, 2022 r., Polska