Kolekcja syberyjska – nowe spojrzenie

Parka ze skór i piór ptasich

Autor opisu: Natalia A. Tatarenkowa, Kierownik Oddziału Ochrony Dziedzictwa Historycznego i Kulturowego Państwowego Rezerwatu Biosfery „Komandorski” im. S.W. Marakowa  
Opis przedmiotu.
Rozmiar: długość 121 cm

Materiał: skórki maskonura złotoczubego (Lunda cirrhata), wyprawiona skóra wydry morskiej, wyprawiona skóra koticzaka niedźwiedziowatego, czerwone i brązowe nici z wełny czesankowej (kamgarn), pasma jelitowe, nici jelitowe, czerwony i niebieski barwnik.
 
Odzież kroju prostej sukni, uszyta z prostokątnych piersi maskonura złotoczubego. Kołnierz jest wykonany z futra kałana (wydry) morskiego, zaś po wewnętrznej stronie - tkaniny bawełnianej. Na rękaw i obszycie naszyty jest wąski pasek futra dobrze wyprawionej skóry koticzaka niedźwiedziowatego (uchatki), przywieziona na wyspę po wcześniejszej fabrycznej obróbce być może w Londynie. Srebrne futro, bardziej sztywne, pozostawione tylko wzdłuż zewnętrznej krawędzi.
 
Ozdobne wykończenia krawędzi i rękawów przedstawione są po wewnętrznej stronie przedmiotu. Zewnętrzne krawędzi rękawów były farbowane na czerwono (górna krawędź była nierówna), i ozdobione pomalowanymi uprzednio na niebiesko pasami skóry uchatki. Niebieska farba została nałożona tylko z jednej strony, na niej wykonano tzw. fałszywy haft w kolorze niebieskim. Niebieska farba została nałożona tylko z jednej strony, na niej wykonano tzw. Fałszywy haft.
Aleucki „fałszywy haft” to skrzyżowanie haftu i aplikacji.
W tym przypadku użyto taśmy z prawie białych ciętych pasków ze skóry i barwionych czerwonych pasm jelitowych.Skórzane paski ozdobione są „haftem” czarnego kamgarnu. Pasma jelitowe są ozdobione bardzo cienkimi białymi pasmami jelitowymi, prawdopodobnie pochodzącymi z tkanki jelitowej ryby morskiej tzw. „kalaszki” («калашки»). Szwy są ozdobione czerwoną i brązową przędzą z wełny czesankowej (kamgarn).
Tikhanov, Aleut in Festival Dress in Alaska (1818)
Przeznaczenie/ użycie przedmiotu:
Aleuci z Wysp Komandorskich nosili parki ze skór ptaków z piórami do wewnątrz oraz na zewnątrz. Dybowski opisał taką parkę na lato, którą nosili w zależności od pogody, w czasie deszczu piórami na zewnątrz. Na początku XX wieku na Wyspach Komandorskich to był przede wszystkim żeński świąteczny strój.

Długoletni mieszkańcy wysp (В.Т. Тимошенко, 2006 г.) nawiązywali do tej odzieży jak o świątecznej. Parki ubierali zarówno mężczyźni, jak i kobiety, ale tylko na specjalne okazje. Lidia Hipolitowna Kulagina, pracująca na Wyspie Beringa od 1925 r., tak opisywała ten przedmiot:
„10 lat temu noszono parkę. To koszula ze skórek maskonura złotoczubego, uszyta piórami do wewnątrz. Na początku z ptaka ściągali skórkę, przemywali, wietrzyli, a potem żuli w buzi do tej pory, aż nie została odtłuszczona. Dzięki temu skóra stała się miękka i biała jak śnieg. Koszula, tak samo jak i kamleika, nie miała zapięć. Na szwach przyszywano kolorowe wstążki, kołnierz zaś obszywano foczym futrem.”

Parki noszono nie tylko latem, ale również zimą. Na Wyspach Aleuckich w XVIII w. była to przede wszystkim męska odzież, w pierwszej połowie XIX wieku nosili ją zarówno mężczyźni, jak i kobiety.


K. T. Chlebnikow (1784—1838, etnograf rosyjski) tak opisywał ten typ odzieży:
„Parka ze skór ptaków, wymyślona przez nich w ich dzikim stanie i nic nie może być wygodniejsze niż to, jeśli chodzi o klimat i sposób ich życia. Parki te są dość ciepłe, a ponieważ są one noszone piórami na zewnątrz, deszcz zazwyczaj spływa i mezdra nie przemaka. Oprócz tego mezdra jest pokryta tłuszczem i dzięki temu nie wilgotnieje i nie nasiąka. Wiatry również nie wietrzą skóry; ale, łącząc parkę z jelitami kamlei, Aleut jest w stanie znieść wiatr, zimno i wilgoć. Jeśli zdarzy się, że bardzo zmarznie i parka jest mokra, wtedy, wchodząc do jurty albo na świeżym powietrzu, kuca, kładzie między nogi miskę z tłuszczem (płonącym) i, upuszczając parkę na ziemię, przykrywa również całą głowę. W ciągu godziny lub nawet jeszcze szybciej rozgrzewa całe ciało i suszy ubranie.”

Dobrze wykonana parka, w przypadku starannej konserwacji, służyła do dwóch lat (zazwyczaj rok).
Wykonanie przedmiotu:
Autor nieznany. Brak śladów użytkowania. Najprawdopodobniej wykonany na Wyspie Beringa: ptaki brano z Wyspy Toporkow, leżącej w odległości około 4 km od głównej osady.

Lokalna nazwa przedmiotu:

Syberyjski termin „parka” był wprowadzony dla tego typu odzieży w drugiej połowie XVIII w. Wschodni Aleuci nazywali taką odzież hax'sax («ахсяк») – suknia, uszyta do pracy na morzu (w kajaku) i chux'taqax' («чухтакак») – odzież; a komandorskie чигиĝах', чигийах'- tym słowem była nazywana dowolna nieprzemakalna odzież, w tym parka i kamleja.

Czasowe ramy użytkowania przedmiotu:

Przedmiot przestał być używany w latach 1890- tych. Na początku XX w. szycie parek ze skór nie było praktykowane, ale gotowe były nadal noszone. W latach 30’ XX w.  na wyspach żyła jeszcze rzemieślniczka, która umiała szyć i wyrabiać skóry.

Podobne przedmioty w kolekcjach innych muzeów.

Smithsonian National Museum of Natural History: - obecność nie potwierdzona.

Muzeum Antropologi i Etnografii im. Piotra Wielkiego w Petersburgu (Kunstkamera): МАЭ 313-64, parka dziecięca lub model, ok. 90 cm długości, skolekcjonował Mikołaj Hrebnicki w 1891, Wyspy Komandorskie.

Krajowe Muzeum w Chabarowsku, ХКМ КП 2416 и 3986. Parka uszyta ze skór toporków, długość 105 na 97 см.

Źródła i literatura, wykorzystane przy opisie przedmio
tu

Bergsland K. Aleut Dictionary. – Fairbanks, Alaska: Alaska Native Language Center & University of Alaska Fairbanks, 1994. – 755 p.
Dybоwski B.J. Katalog wystawy etnograficzej Kamczatki i wysp Komandorskich (Zbiory Dr. Benedykta Dybowskiego). – Lwow: I. Związkowa drukarnia, 1885. – 20 s.
Алеуты: Каталог коллекций Кунсткамеры / Автор-сост. С.А. Корсун, отв. ред. Ю.Е. Березкин. – СПб.: Наука, 2014. – 384 с.
Вениаминов И. Записки об островах Уналашкинского отдела. Ч. II. – СПб.: Императорская Российская Академия, 1840. – 409 с.
Гребницкий Н.А. Записка о Командорских островах. // Сборник главнейших оффициальных документов по управлению Восточною Сибирью. Т.3. Вып. 2. – Иркутск: Типогр. Н.Н. Синицына, 1882. – С. 43-125.
Гребницкий Н.А. Командорские острова. – СПб.: М.З. и Г.И. Департамент Земледелия, типогр. В. Киршбаума, 1902. – 41 с.
Кулагина Л.И. Остров Беринга (из отчета) // Записки Владивостокского отдела Гос. РГО. Т.1 (XVII). – Владивосток: издание Владивостокского отдела Гос. РГО, 1928. – С. 97-104.
Люди рассвета: Каталог коллекций народов Крайнего Северо-Востока из собрания Хабаровского краевого музея им. Н.И. Гродекова / Сост. М.В. Осипова. – Хабаровск: АО «Хабаровская краевая типография», 2017. – 360 с.
Ляпунова Р.Г. Очерки по этнографии алеутов (конец XVIII – первая половина XIX вв.). – Л.: Наука, 1975. – 200 с.

Uwagi Muzealne

Parki z założenia były typem odzieży dwustronnej, co pozwalało stosować je w zmiennych warunkach atmosferycznych. Zazwyczaj noszono je piórami do środka, a tylko na czas intensywnych opadów, obracano piórami na zewnątrz. Stąd też parka znajdująca się w zbiorach MEK przechowywana i eksponowana jest zatem na „lewej stronie”. Nie wiadomo kto i kiedy dokonał takiego „odwrócenia” obiektu, bowiem na fotografii z wystawy kolekcji Dybowskiego (w centrum zdjęcia) prezentowanej w 1884 roku we Lwowie (fot.  MEK_III_2702_F), eksponowana była na manekinie piórami do środka. Być może później uznano, że „lewa strona” – bardziej zdobna a przede wszystkim pokryta piórami jest bardziej „ekspozycyjna” i lepiej oddaje charakter obiektu.
wystawa kolekcji Benedykta Dybowskiego we Lwowie_1885_MEK_III_2702_F
Obiekt unikatowy, bardzo rzadki w kolekcjach muzealnych. W zbiorach Rosyjskiego Muzeum Etnograficznego (REM) w Petersburgu, w zbiorach Działu Syberii i Dalekiego Wschodu, znajduje się 1 parka aleucka (określana w tamtejszym inwentarzu jako kamlejka) ze skórek-skalpów ptasich), nr inw. REM 1709-55. Opis: bez rozcięcia, zszyta piórami do wewnątrz, ubierana przez głowę, ozdobiona szerokimi paskami z geometrycznym ornamentem; paski z futra wydry, ze skóry foki/nerpy/, sam brzeg obszyty wąskim paskiem ze skóry wydry morskiej?), dł. pleców 125 cm.

parka ze skór i piór ptasich 19135/MEK