Grodzieńszczyzna – symbol wielokulturowych Kresów. Badania i edukacja w oparciu o zbiory MEK oraz współpracę terenową
Pierwsze wzmianki o białoruskich eksponatach MEK pojawiły się w obszernym artykule o zasobach muzealnych opublikowanym w drugim numerze „Rocznika Muzeum Etnograficznego w Krakowie” [Jacher-Tyszkowa 1967: 213–251]. Po długiej przerwie ukazała się publikacja omawiająca białoruskie eksponaty MEK pochodzące z terenów zarówno białoruskich, jak i polskich [Dolińska, Grabski 2010: 18–28] i artykuł przedstawiający białoruskie ozdoby z papieru w zbiorach MEK [Skoczeń-Marchewka 2017: 359–371]. Informacje o białoruskich eksponatach zbierała także długoletnia pracowniczka MEK Elżbieta Pobiegły, ale jej tekst pozostał w formie niedokończonego maszynopisu. Dotychczas jednak nie podjęto próby przedstawienia całościowego zasobu archiwaliów i muzealiów MEK pochodzących z terenów wchodzących historycznie w skład Rzeczypospolitej, a obecnie znajdujących się w obrębie Republiki Białoruś.
Specyfika projektu polega nie tylko na przedstawieniu po raz pierwszy w literaturze przedmiotu pełnego wykazu muzealiów i archiwaliów wyekscerpowanych ze wszystkich ksiąg inwentarzowych, księgi darów oraz z Archiwum MEK, lecz także na ukazaniu potencjału badawczego kolekcji muzealnej. Zależało mi na pokazaniu, że obiekty muzealne nie są martwą materią, tylko służą naszemu poznawaniu świata zarówno przeszłości, jak i teraźniejszości, są cenną bazą materiałową dla współczesnych badań, w tym terenowych, pomagają dostrzec nowe konteksty kulturowe.
Kazimierz Moszyński zauważył, że „«ciekawość» lub «nieciekawość» przedmiotów nie zależy od nich samych, lecz od tego, kto na nie spogląda” [Moszyński 1925: 12]. W trakcie realizacji projektu podjęłam próbę spojrzenia na przedmioty z kolekcji muzealnej jako na doskonały punkt wyjścia do badań socjolingwistycznych i dialektologicznych.
W trakcie realizacji projektu uznałam za stosowne ekscerpcję muzealiów i archiwaliów z obszaru całej dzisiejszej Białorusi, zakładając, że jest to cenny materiał źródłowy, który może stanowić podstawę do przyszłych badań w wielu dyscyplinach. Księgi inwentarzowe obiektów muzealnych MEK nie są zdigitalizowane, czyli należało przeczytać po kolei 45 tomów: 41 ksiąg inwentarzowych, 3 księgi depozytów i 1 księgę variów, wypisując poszczególne obiekty, a także 13 ksiąg inwentarzowych archiwum w celu ekscerpcji zdjęć; wyboru archiwaliów dokonałam w trakcie pracy z katalogami Archwium MEK. Równolegle z kwerendą niezbędne było przeprowadzenie poszukiwań onomastyczno-historycznych w celu sprecyzowania miejscowości, z których pochodzi kolekcja.
W trakcie kwerendy ustaliłam, że w zasobach MEK znajduje się 755 obiektów muzealnych, 18 rękopisów i 173 zdjęcia pochodzących z terenu obecnej Białorusi. Kolekcja powstała w okresie od przełomu XIX i XX wieków po drugą wojnę światową. Zbieracze tej kolekcji, Polacy z terenu dzisiejszej Białorusi, rozumieli potrzebę szacunku do kultury ziemi, na której mieszkają, i zechcieli tę kulturę zachować. Kolekcja była zbierana z pobudek szlachetnych, wykupywana od miejscowej ludności i najczęściej nieodpłatnie przekazywana do Muzeum. Jeden z hojniejszych ofiarodawców, Wandalin Szukiewicz (1852–1919) pochodzący z Naczy pod Lidą, tak tłumaczył swoje działania: „Ratuję od zupełnego unicestwienia ślady naszej przeszłości, które zacierają się, nikną z dniem każdym”.
Projekt realizowałam w kilku kierunkach: ustaliłam historię powstania kolekcji; sporządziłam jej szczegółowy inwentarz; w oparciu o kolekcję przeprowadziłam eksperymentalne badania socjolingwistyczne, w tym terenowe, w celu ukazania potencjału naukowego kolekcji muzealnej. Ich wyniki pokazały, że takie nowatorskie podejście do kolekcji muzealnej sprawia, iż w ten sposób muzealia uzyskują tożsamość, archiwalia pomagają odtworzyć historyczną sytuację socjolingwistyczną, eksponaty mogą służyć jako źródło materiału gwarowego i tekstów oral history , są istotnym źródłem Alltagsgeschichte / History of Everyday Life, a badacz otrzymuje możliwość odczytania nowych kontekstów językowo-kulturowych.
Proces realizacji projektu i jego wyniki zostały przedstawione na konferencjach naukowych nie tylko w Polsce, ale także w Chorwacji, Czechach, Niemczech, Słowacji, Słowenii, na Litwie. Społeczność akademicka przyjęła je z wielkim zainteresowaniem, podkreślając nowatorstwo w podejściu do kolekcji muzealnej.
Materiały i wyniki projektu zawarłam w książce "Wałaczajka. Zbiory Muzeum Etnograficznego w Krakowie z terenu Białorusi w badaniach językowo-kulturowych", uzupełnionej o inwentarz, zdjęcia, mapy, liczne indeksy i tabelę z zestawieniem polskich nazw miejscowości okresu międzywojennego i współczesnych białoruskich, uwzględniającym podział administracyjny na poziomie powiatu. Książka została napisana w taki sposób, by zarówno służyć jako baza źródłowa dla muzealników i badaczy terenów dzisiejszej Białorusi z różnych dyscyplin, jak i przedstawić potencjał naukowy kolekcji, w tym badania przeprowadzone w oparciu o kolekcję muzealną na pograniczu polsko-białoruskim, a także by szerzyć wiedzę o białoruskich zasobach MEK wśród tych wszystkich, którzy interesują się historią dzisiejszej Białorusi i dawnych wschodnich rubieży Rzeczypospolitej.
Prof. dr hab. Józef Kąś z Uniwersytetu Jagiellońskiego, wybitny dialektolog i leksykograf, doświadczony badacz terenowy, w swojej recenzji określił pracę jako „bardzo wartościowe opracowanie naukowe” i ocenił „nader pozytywnie zarówno za treści merytoryczne, jak i za sposób ich zaprezentowania”; podkreślił, iż „trwanie Autorki przy tradycyjnym związku dialektologii i etnografii, mających przecież wspólne korzenie w XIX-wiecznym ludoznawstwie, jest cenne zwłaszcza współcześnie, w dobie poszukiwań nowych rozwiązań metodologicznych w dialektologii i odchodzenia (niestety!!!) etnologii od postrzegania zjawisk kulturowych przez pryzmat gwary”.
Dr Justyna Straczuk z Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk – czynna badaczka terenowa, znakomita znawczyni polsko-białorusko-litewskich terenów pogranicznych – stwierdziła: „Jest to nowatorska próba kulturowo-językowej reaktywacji i kontekstualizacji XIX i XX-wiecznych muzealnych zbiorów i eksponatów pochodzących z terenów dzisiejszej Białorusi gromadzonych w Muzeum Etnograficznym w Krakowie od początku jego istnienia. Jest to praca imponująca zarówno w sferze samego zamysłu, jak i jego realizacji”. Uznała również, że jest to „niezmiernie ciekawa propozycja metodologiczna, rozbudowująca i udoskonalająca dialektologiczny warsztat, która może być również inspiracją dla badaczy społecznych i kulturowych”. Wskazała na ważność ukazania w książce „badawczego potencjału muzealnych eksponatów i materiałów archiwalnych, mogących służyć zarówno odtwarzaniu przeszłości, jak i kształtowaniu pamięci o nich i aktywizowaniu ich obecności w muzeum”.
Książka niebawem ukaże się w druku; jej współwydawcami są Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie i Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk w Krakowie.
Katarzyna Konczewska
Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk w Krakowie
Bibliografia
Jacher-Tyszkowa A., 1967, Zbiory Muzeum Etnograficznego w Krakowie, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie”, nr 2, Kraków: Wydawnictwo Literackie, s. 213–251.
Dolińska M., Grabski M., 2010, Kolekcje białoruskie w Muzeum Etnograficznym im. Seweryna Udzieli w Krakowie, [w:] Białorusini – historia i kultura. Materiały sesji naukowej, Jurkiewicz J. (red.), Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie, s. 18–28.
Konczewska K., Wałaczajka. Zbiory MEK z terenu Białorusi w badaniach językowo-kulturowych (w druku).
Moszyński K., 1925, Regionalizm wobec etnografii, „Ziemia”, 10/1, s. 11–16.
Skoczeń-Marchewka B., 2017, Litewskie, białoruskie i ukraińskie ozdoby z papieru w zbiorach Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie, [w:] Dziedzictwo i pamięć Kresów Wschodnich Rzeczypospolitej, Skoczek T. (red.), Warszawa: Muzeum Niepodległości, s. 359–371.
