Borys Malkin / Re-start. Kolekcja archiwaliów
Wieloletnia współpraca Muzeum Etnograficznego w Krakowie z Borysem Malkinem (1917–2009) – wybitnym entomologiem i etnologiem, kolekcjonerem, a także badaczem świata natury i kultur rdzennych mieszkańców lasów tropikalnych Ameryki Południowej – rozpoczęła się w latach 60. XX wieku i trwała niemal do ostatnich dni jego życia. Dzięki tej „partnerskiej relacji” w muzeum znalazła się między innymi największa w Polsce kolekcja etnograficzna ukazująca kultury szeroko pojętej Amazonii. Już w latach 60. Muzeum Etnograficzne otrzymało od Malkina zbiory z Brazylii liczące 170 obiektów. W ten sposób do Krakowa trafiły przedmioty reprezentujące kulturę brazylijskich Ka’apor (określanych wówczas jako Urubu), Tapirape i Karaja.
Kolejne przekazywane zbiory etnograficzne, dokumentujące kultury mieszkańców lasów tropikalnych, stanowiły rezultat niemal trzech dekad prowadzonych przez Borysa Malkina badań terenowych oraz systematycznego gromadzenia przez niego unikatowych przedmiotów w Boliwii, Brazylii, Ekwadorze, Kolumbii, Panamie, Peru i Surinamie (d. Gujana Holenderska), a także w Argentynie, Chile, Paragwaju, Urugwaju i Wenezueli. Łącznie kolekcja etnograficzna przekazana przez Malkina do zbiorów MEK liczy obecnie blisko 1000 obiektów. Należy dodać, że oprócz obiektów etnograficznych w muzeum znajduje się także unikatowy zbiór zabytków archeologicznych (m.in. związanych z kulturą Tairona w Kolumbii), a przede wszystkim obszerny zespół archiwaliów, na który składają się diapozytywy, fotografie (w tym negatywy), listy (korespondencja prywatna i „służbowa”), zapiski i notatki terenowe etc.
Zwłaszcza dokumentacja fotograficzna, sporządzana przez dekady z charakterystyczną dla Malkina dokładnością i pieczołowitością, ma obecnie trudną do przecenienia wartość. Bezpośrednie, bliskie relacje i nawiązane przez lata kontakty z rdzenną ludnością sprawiły, że zdjęcia te zdecydowanie różnią się od masowej fotografii podróżniczej. Niepodważalną ich wartością jest wrażenie bliskości i naturalność w fotografowaniu zarówno rzeczy, jak i ludzi. Badacz uwieczniał proces wytwarzania różnych przedmiotów, życie w tropikalnym lesie, sceny polowań i połowu, zbioru owoców i uprawy roślin, ale także chwile „czasu wolnego” oraz świętowania.
Przystępujemy do pracy nad ogromną spuścizną Borysa Malkina ze świadomością, że mamy do czynienia z zapisem – jak sam mawiał – odchodzącego świata, który udało się utrwalić w kadrze poprzez gromadzenie rzeczy unikatowych, choć z pozoru zwyczajnych. Przede wszystkim jednak towarzyszy nam świadomość znaczenia ludzi, których napotkał na swojej drodze i którzy obdarzyli go zaufaniem jako badacza rejestrującego ich życie. Być może wynikało to z jego postawy – jak na skalę swoich osiągnięć był bowiem człowiekiem skromnym.
W jednym z listów do żony Heleny Przestalskiej-Malkin opisał swój stosunek do pracy w następujący sposób: „Do diabła z powagą, prestiżem i podobnymi głupstwami. Forsy też mniej. Ale za to jestem zupełnie wolny, rozporządzam własnymi podróżami i czasem, jak mi się żywnie podoba […]”. To, że dobrze gospodarował swoim czasem, pasją i podróżami, najlepiej potwierdza dzisiejsza wdzięczność potomków społeczności, z którymi zetknął się nad Xingu czy Ucayali (Ukajali). Kolekcja Borysa Malkina stanowi bowiem nie tylko zbiór rzeczy i archiwaliów – to zachowana pamięć oraz tożsamość ludzi, z którymi się zetknął i z którymi pracował. Na tym właśnie polega wyjątkowość zbioru, któremu dziś możemy i chcemy przywrócić należną rangę i znaczenie.
Zespół realizujący projekt (MEK):
Mateusz Król (krol@etnomuzeum.eu)
Jacek Kukuczka (kukuczka@etnomuzeum.eu)
Anna Sak (sak@etnomuzeum.eu)
Anna Szelingowska (szelingowska@etnomuzeum.eu)