T T

Gdy Tetmajer spotkał Udzielę...

Treść

W zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie znajduje się kilkadziesiąt przedmiotów różnego pochodzenia, które łączy to, że podarowane zostały przez Włodzimierza Tetmajera. Tetmajer, artysta malarz, literat i polityk, powszechnie kojarzony jest z podkrakowskimi Bronowicami, w których mieszkał i które uczynił tematem swojej twórczości malarskiej i literackiej. Mniej znany jest fakt, że był nie tylko miłośnikiem kultury chłopskiej, ale też jej badaczem, autorem kilku cennych opracowań, między innymi słownika gwary bronowickiej, opisu obrzędów bożonarodzeniowych czy strojów ludowych z okolic Krakowa.

Etnograficzna pasja łączyła go z założycielem Muzeum, Sewerynem Udzielą, pomimo różnicy środowisk, z których pochodzili i w których się obracali. Udziela był skromnym nauczycielem ludowym i inspektorem szkół ludowych w powiatach ropczyckim, gorlickim i wielickim dawnej Galicji, który cały swój wolny czas poświęcał badaniom etnograficznym. Ich rezultatem były liczne opracowania, które zapewniły mu uznanie środowiska naukowego i członkostwo w Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności. Od 1889 roku brał udział w jej posiedzeniach, systematycznie prezentując rezultaty swoich badań i proponując kolejne, z których część sam realizował, stając się z czasem autorytetem w dziedzinie etnografii.

W 1896 roku do grona członków Komisji Antropologicznej dołączył Włodzimierz Tetmajer. Na jej lipcowym posiedzeniu przedstawił zebrane przez siebie materiały, dotyczące świąt Bożego Narodzenia w Bronowicach i pobliskich wsiach. Wydane zostały dwa lata później, tymczasem Tetmajer aktywnie uczestniczył w zebraniach Komisji, włączał się do dyskusji na różne tematy, prezentował kolejne materiały ze swoich bronowickich badań, między innymi opis obrzędów i zapis pieśni towarzyszących zawarciu małżeństwa. W grudniu 1900 roku wystąpił z postulatem badania zanikających w coraz większym stopniu ubiorów ludowych, co sam już robił, chciał jednak, by włączyło się w to szersze grono i by materiały te były systematycznie publikowane. Podkreślał, że to sprawa pilna i proponował zaangażowanie do tej pracy studentów Akademii Sztuki Pięknych, co ułatwiłoby przygotowanie materiału ilustracyjnego. Na kolejnych posiedzeniach przedstawił cały program dokumentacji stroju, zarówno kobiecego, jak i męskiego, zimowego i letniego, codziennego i odświętnego, zebrane już przez siebie materiały oraz plan wydawnictwa. Pierwsze zeszyty miały dotyczyć strojów krakowskich z różnych okolic, a ich realizacją miał się zająć komitet w osobach sekretarza Komisji Antropologicznej Romana Zawilińskiego, Włodzimierza Tetmajera oraz Seweryna Udzieli, którego zainteresowanie strojem i ornamentyką ludową nie mogło zostać niezauważone. Pierwsze dwa zeszyty „Ubiorów ludu polskiego”, prezentujące stroje podkrakowskie, wyszły w latach 1902 i 1909 – autorem tekstów był Tetmajer, który zlecał także i nadzorował wykonanie ilustracji.

W czerwcu 1897 roku Tetmajer włączył się w plany opracowania przez Komisję Antropologiczną zbiorowego kwestionariusza etnograficznego, podejmując się przygotowania części dotyczącej budownictwa i ornamentyki ludowej. Kilka lat później powołany został, znów razem z Udzielą, do Komitetu, który miał współpracować z Komisją historii sztuki przy realizacji projektowanego przez nią wydawnictwa na temat budownictwa ludowego.

Włodzimierz Tetmajer był też jednym z inicjatorów i współzałożycieli Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana. Powstało ono w 1901 roku by wspierać sztukę użytkową i budownictwo oparte na rodzimej tradycji i sztuce ludowej Tetmajer znalazł się we władzach Towarzystwa jako wiceprezes, podczas gdy Udzielę, cenionego za jego bogatą kolekcję etnograficzną, powołano do zarządu i wyłonionej w jego ramach sekcji naukowej. Obaj brali udział w przygotowaniu pierwszej wystawy Towarzystwa, którą Udziela wsparł swoimi zbiorami, a Tetmajer zebranymi przez siebie dla Akademii Umiejętności materiałami ilustracyjnymi, przedstawiającymi stroje ludowe.

Magdalena Dolińska - kustosz dyplomowany MEK