T T
Zdjęcie modelu chaty opisanego w artykule

Chata z Bronowic

Treść

Model wykonany w skali 1:10, wzorowany na chacie zamożnego chłopa z Bronowic - Błażeja Czepca, jednego z bohaterów "Wesela" Stanisława Wyspiańskiego.

Model jest przykładem typowego budynku mieszkalnego występującego na terenach zamieszkałych przez Krakowiaków Zachodnich. Szczególną odmianą tego typu budownictwa były chaty bronowickie. Pojawiały się w okolicach Bronowic, Zabierzowa, Modlnicy, Morawicy, Liszek i innych podkrakowskich wsi z zachodniej strony miasta. Charakteryzowały się przede wszystkim konstrukcją przysłupową, rzadziej występującą w innych częściach ziemi krakowskiej, oraz dwutraktowym układem pomieszczeń rozłożonych po obu stronach przechodniej sieni. Na wspomnianej konstrukcji wsparty był wysoki, czterospadowy dach kryty słomą. Ściany, szczególnie wokół okien, zdobiono bogatą, malarską ornamentyką, a drzwi wejściowe wieńczono ozdobnym, półkolistym zakończeniem.

Prezentowany model wykonany został w 1901 r. na potrzeby przygotowywanej wówczas w Muzeum Narodowym w Krakowie I wystawy Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana. Stowarzyszenie to, współzałożone przez historyka sztuki Jerzego Warchałowskiego i artystę Włodzimiera Tetmajera, zrzeszało wiele wybitnych postaci ówczesnego krakowskiego środowiska artystycznego. Głównym celem Towarzystwa było kształtowanie i upowszechnianie wzornictwa artystycznego oraz promowanie sztuki stosowanej. Krakowskim artystom, szczególnie Warchałowskiemu i Tetmajerowi, zależało na zwróceniu uwagi na rodzime rzemiosło oraz na kulturę ludową i z nich czerpanie inspiracji. Wspomniana wystawa, zorganizowana w salach Sukiennic, miała podkreślić właśnie te aspekty. W jej przygotowanie zaangażowanych było wielu artystów i uczonych ówczesnego Krakowa, m. in. Józef Czajkowski, prof. Jerzy hr. Mycielski, prof. Karol Potkański, prof. Jan Stanisławski, Emanuel Świeykowski, Karol Tichy, Edward Trojanowski oraz Włodzimierz Tetmajer, Jerzy Warchałowski, Antoni Procajłowicz i Seweryn Udziela.

Wystawę otwarto w 1902 r. Przestrzeń ekspozycyjną podzielono na trzy grupy tematyczne obejmujące materiał historyczny, materiał ludowy i tzw. usiłowania współczesne – czyli przedmioty inspirowane zdobnictwem ludowym. Model chaty bronowickiej, jako przykład budownictwa ludowego, zaprezentowano w sali etnograficznej, wśród strojów, przedmiotów codziennego użytku oraz materiałów ikonograficznych prezentujących różne motywy ludowe. Obiekty etnograficzne pochodziły głównie z prywatnych zbiorów Jerzego Warchałowskiego i Seweryna Udzieli.

Inicjatorem wykonania modelu był Jerzy Warchałowski, który opiekę nad całością prac powierzył Włodzimierzowi Tetmajerowi. Ten zaprojektował wierną kopię chaty bogatego gospodarza, wspomnianego wcześniej Błażeja Czepca. Wykonaniem modelu, pod nadzorem artysty, zajęli się bronowiccy cieśle: Kazimierz Bażela i Józef Berniak, natomiast zdobieniem chaty zewnątrz (a częściowo także wewnątrz) zajęli się sam Tetmajer oraz malarz Antoni Procajłowicz. Na ekspozycji modelowi towarzyszyły rysunki z malowidłami z oryginalnej chaty Błażeja Czepca.

Po zakończeniu wystawy model, wraz z innymi obiektami użyczonymi przez Warchałowskiego i Udzielę, został podarowany do zbiorów Muzeum Narodowego. Kolekcja ta stała się zalążkiem późniejszego działu etnograficznego tej instytucji. Choć pozostawienie tych przedmiotów w zbiorach Muzeum było wówczas bardzo dobrym rozwiązaniem, niefortunnie stało się przeszkodą dla samego Warchałowskiego. Gdy później przygotowywał on II wystawę Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana w Warszawie, model chaty, będący kiedyś jego własnością, nie został mu wypożyczony przez ówczesnego dyrektora Muzeum Narodowego – Feliksa Koperę. Warchałowski był tym bardzo rozczarowany i prosił o wstawiennictwo Seweryna Udzielę argumentując w liście to niego:

„(…) Tam pokazanie tych rzeczy jest konieczne i bardziej jeszcze niezbędne niż w Krakowie. Pan wszak to rozumie?” (Jerzy Warchałowski do Udzieli, list z dn. 25 VI 1902, Korespondencja Udzieli, Archiwum MEK, sygn..m. 182 III, k. 158-159).

Niestety, dyrektora Kopery nie udało się przekonać. Przyczyną odmowy udostępnienia modelu było najprawdopodobniej dobro samego obiektu i obawa przed jego wywiezieniem do innego zaboru. W tej sytuacji na warszawskiej wystawie pojawiło się jedynie zdjęcie chaty z ekspozycji krakowskiej.

Chata pozostała zatem w Krakowie stając się częścią stałej wystawy etnograficznej otwartej w Muzeum Narodowym w styczniu 1904 r. W jej przygotowanie ponownie zaangażowali się Seweryn Udziela i Jerzy Warchałowski. Ekspozycję, przygotowaną w jednej sali, wypełniły zbiory etnograficzne pozyskane przez Muzeum we wcześniejszych latach uzupełnione darami od osób prywatnych, Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana oraz Rad powiatowych z Niska, Buczacza, Drohobycza, Żywca, Grybowa i Kamionki Strumiłowej (Sprawozdanie Dyrekcji Muzeum Narodowego w Krakowie za rok 1903, Kraków 1904, s. 11).

Model chaty prezentowany był w części poświęconej ziemi krakowskiej w otoczeniu dekoracji ściennej wykonanej na wzór wnętrza oryginalnej chaty bronowickiej. Ze względów przestrzennych nie udało się jednak odwzorować całości, ograniczono się więc tylko do ukazania najbardziej charakterystycznych cech wnętrza: okna, pieca z okapem oraz ściany z obrazami świętymi z izby mieszkalnej.

Na początku lat 30. XX w. Muzeum Narodowe udostępniło model na wystawę etnograficzną organizowaną z inicjatywy Miejskiego Muzeum Przemysłowego im. dra A. Baranieckiego w budynku teatralnym przy ul. Rajskiej (Obecnie w miejscu tym znajduje się Małopolski Ogród Sztuki). Chata była eksponowana w otoczeniu zbiorów udostępnionych przez różne instytucje, także istniejące już Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Celem wystawy było ukazanie różnorodności grup etnograficznych zamieszkujących tereny ziem polskich. W komitecie organizacyjnym wystawy znaleźli się Eugeniusz Tor, Seweryn Udziela, Tadeusz Seweryn, Kazimierz Witkiewicz i Tadeusz Piotrowski.

Wiosną 1939 r. chatę przekazano obecnemu Muzeum Etnograficznemu w Krakowie, które w Pałacu Wołodkowiczów przygotowywało sale ekspozycyjne. Wojna uniemożliwiła jednak realizację planów wystawienniczych. Zbiory należało przede wszystkim zabezpieczyć i ukryć. Po zakończeniu wojny model, wraz z całą kolekcją MEK trafił do kazimierskiego Ratusza, obecnej siedziby Muzeum. Tu, pracowni konserwatorskiej poddano go niezbędnym zabiegom, szczególnie wymianie zniszczonego dachu na nowy, który możemy oglądać do dnia dzisiejszego.

Na wystawie stałej chata jest prezentowana niezmiennie od lat 50. XX w. Jest prawdziwą atrakcją i perełką sztuki modelarskiej. Zwraca uwagę nie tylko swoją urodą, ale także związaną z nią historią – czasami Młodej Polski, sławnego „Wesela” i wielkich artystów ówczesnego Krakowa.

Anna Woźny-Tondyra - główny specjalista w dziale kultury materialnej MEK

Drewniany model chaty bronowickiej.
Zbliżenie na drzwi zewnętrzne chaty.
Widok tyłu chaty.
Model drewnianej chaty.
Model drewnianej chaty - zbliżenie na budę dla psa.
Model drewnianej chaty.
Zbliżenie na zewnętrzną toaletę w chacie bronowickiej.