Krakowskie szopki na liście UNESCO

29 listopada tradycja budowy krakowskich szopek trafiła na Reprezentatywną Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO. To pierwszy taki wpis dotyczący niematerialnego dziedzictwa z Polski.

W Muzeum Etnograficznym w Krakowie znajduje się ok. 230 szopek bożonarodzeniowych. Wśród szopek ludowych z różnych regionów Polski, figurek jasełkowych i jasełek domowych, skrzynkowych z XVIII-XIX w., najliczniejszą grupę stanowią szopki krakowskie (130), w większości takie, które były budowane specjalnie do udziału i nagradzane w konkursie na najpiękniejszą szopkę krakowską w latach 1937–38 oraz 1945–2007. Najciekawszych jednak jest tu osiem najstarszych szopek krakowskich (z szopką Ezenekiera na czele), datowanych na koniec XIX i początek XX wieku. Budowane były w samym Krakowie i na jego przedmieściach, które obecnie są częściami miasta Krakowa, jak np. Krowodrza czy Bieżanów, przez nieznanych nam w większości autorów.

Jak zgodnie twierdzą badacze, tradycja, a także poświadczają fakty, największe zasługi w rozwoju szopki krakowskiej położyli murarze, zamieszkujący okoliczne wsie i przedmieścia Krakowa: Krowodrzę, Czarną Wieś, Grzegórzki, Dębniki, Ludwinów czy Zakrzówek. Zimą, gdy ustawały prowadzone na zewnątrz prace budowlane, szukali zastępczych źródeł zarobku. Wycinali oni i rzeźbili z drewna figurki-zabawki, które później sprzedawali na Emausie i Rękawce oraz pod Sukiennicami. Robili także małe szopki, z przeznaczeniem do sprzedaży przed świętami Bożego Narodzenia, jako zabawki dla dzieci i do ustawiania pod „drzewkiem” (jak w Krakowie nazywano choinkę) oraz duże budynki teatrzyku kukiełkowego na potrzeby własne i wiejskich kolędników.

W Krakowie pod koniec XIX i z początkiem XX wieku zespołów szopkarskich było sporo, a grupę do zaproszenia do domu w celu odegrania przedstawienia wybierano na podstawie szopek, które w okresie świątecznym obejrzeć można było na linii AB na Rynku Głównym. Ponoć największym powodzeniem cieszyła się trupa pod przewodnictwem mistrza murarskiego i kaflarza z Krowodrzy, Michała Ezenekiera.

Szopka krakowska wywodzi się z tradycji chrześcijańskiej, franciszkańskiego sposobu opisywania historii Bożego Narodzenia, polegającego na ustawianiu w okresie świątecznym w kościołach i domach figurek jasełkowych. Wydany w XVIII wieku zakaz urządzania w kościołach ruchomych przedstawień lalkowych, spowodowany przez świeckie intermedia wprowadzające nadmierną wesołość, nieprzystającą do powagi świątyni, dał impuls do rozwoju szopki kukiełkowej – wędrownego teatrzyku bożonarodzeniowego. Ten przenośny budynek w swoim założeniu miał odwzorowywać kościół, w którym inscenizowano jasełka. Wyposażano go w wieże – przypominające wieże kościelne, a w centrum umieszczano szopkę-stajenkę, często markując ją tylko słomianym daszkiem, z figurkami św. Rodziny, Dzieciątka w żłóbku i osób Je adorujących.