Potak

zdjęcie obiektu zdjęcie obiektu

Potak to urządzenie służące do nawijania nici na drewniane cewki. Zbudowane jest z korytka wydrążonego w jednym kawałku pnia, powyżej którego osadzona jest poprzeczna metalowa oś w drewnianej tulejce. Na jej końcu umieszczony jest trzpień, na który nakłada się drewnianą rurkę wykonaną z dzikiego bzu – to na nią nawijano nici. Na osi drewnianej tulejki, między bokami, założony jest nieruchomy krążek drewniany, który służył do popychania ręką, aby obracający się w ten sposób trzpień nawijał nić wątku na nasuniętą wcześniej cewkę. To właśnie ten krążek (kółko) o dużej średnicy jest charakterystyczną cechą potaka.


Urządzenia tego typu (oraz sama nazwa „potak”) stosowane były dawniej w powiecie tomaszowskim, w województwie łódzkim. Podobną nazwę i przeznaczenie miało narzędzie używane na Rzeszowszczyźnie, ale różniło się ono budową. Słowem „potak” określano tam urządzenia z osią, na którą nakładano dwa krążki: większe i mniejsze. W dolnej części miało ono dobudowaną ławkę. Nowszego typu potaki różniły się też tym, że korytko było zastąpione deskami połączonymi gwoździami. W niektórych regionach południowej Słowiańszczyzny, opisywane wyżej, proste narzędzie z ręcznym napędem nazywano sukadłem.


W kolekcji MEK znajduje się sześć urządzeń tego typu – po jednym z województwa podlaskiego, województwa podkarpackiego i województwa świętokrzyskiego oraz dwa z województwa lubelskiego. Te ostatnie, z których jeden jest prezentowanym obiektem tygodnia, pochodzą z Dębowej Kłody. Jeden z nich działa w oparciu o ręczny napęd krążka (opisany wyżej), drugi napędzany jest nożnym mechanizmem, który przebudowano ze starego kołowrotka. Ten drugi jest wynalazkiem urodzonego około 1877 roku Antoniego Wrzaszcza i został wykonany około 1920 roku. Dzięki temu, że Muzeum posiada dwa różne od siebie urządzenia, możemy prześledzić techniczny rozwój potaków – od ręcznego napędu opartego na „potaczaniu” krążka ręką, do napędu nożnego. W późniejszych latach, do nawijania nici zaczęto stosować już kołowrotek, oparty właśnie na napędzie nożnym, który całkowicie wyparł z użycia potak.


Potaki pochodzące z województwa lubelskiego przywiózł w 1960 roku Jerzy Czajkowski – etnograf i pracownik Muzeum Etnograficznego w latach 1953-1971. Otrzymał je od samego autora wynalazku.


Opracował Piotr Worytkiewicz.


Bibliografia:

Falniowska B., Polskie słownictwo tkackie na tle słowiańskim, T. III, Cz.1. Tekst, Wrocław 1980

Misińska M., Tkactwo w Rzeczycy, Studia i Materiały do Historii Kultury Polskiej w XIX I XX wieku, Wrocław 1958Ruszel K., Leksykon Kultury Ludowej w Rzeszowskiem, Rzeszów 2004

Opiekun: Piotr Worytkiewicz Zadaj pytanie o obiekt

Obiekty powiązane

Informacje

Numer inwentarzowy
25586/mek
Datowanie
1 poł. XX wieku
Materiał
drewno, metal
Technika
ciesielska, kowalska
Wymiary
dł. 42 cm, szer. 21, wys. 39 cm

Mapa lokalizacji

Dębowa Kłoda, pow. Parczew


Zbiory

Kolekcje