Leśny dziadek

zdjęcie obiektu zdjęcie obiektu

Niewielka figurka (33 cm) przedstawia idącego mężczyznę. Postać ma na głowie słomkowy kapelusz, na ramieniu wiązkę drewna a w ręce kij. Kroczy raźno, z uśmiechem na twarzy. Ubrany w spodnie z szyszek i strój z mchu, sprawia wrażenie jakby był częścią leśnego poszycia lub przynajmniej przed chwilą się z niego wyłonił (co w dość zaskakujący sposób współgra ze współczesnym użyciem określenia „leśny dziadek”, jako synonimu anachronizmu).

 

W 1914 r., Paulina Kończanka, prezeska komitetu organizacyjnego pierwszej „Krajowej Wystawy Przemysłu Drobnego i Sztuki Ludowej Litwy i Białej Rusi” otwartej w Wilnie 14 września 1913 r., podarowała Muzeum Etnograficznemu w Krakowie dwie bardzo podobne do siebie figurki. Możemy być pewni, że jej dar był przemyślany (wiemy zresztą, że na wspomnianej wystawie również prezentowane były „dziadki wyrabiane pod Wilnem z mchu, szyszek sosnowych i kory”). Niestety jedyną informacją, jaką oprócz opisów zanotowano na kartach katalogowych figurek było to, że zostały zakupione na odpuście św. Kazimierza w Wilnie (4 marca).

 

Towarzyszący uroczystościom odpustowym kiermasz zwany „Kaziukiem” to słynne smorgońskie obwarzanki, kolorowe pierniki w kształcie serc, wileńskie palmy, drewniane i wiklinowe sprzęty domowe oraz zabawki. To czas wiosennego ożywienie i zalotów. Spod topniejącego śniegu wyłania się pozornie przemarznięty i martwy, a przecież stopniowo zieleniejący mech.

 

Być może omszałe figurki leśnych dziadków, dziś już nieobecne na „Kaziuku”, miały przypominać o cykliczności życia, o zanurzeniu narodzin w śmierci, o magicznej zamianie martwego w żywe i niemożliwego w możliwe, które dokonuje się w lalce-figurce. Być może przywoływać miały w tym newralgicznym wiosennym czasie zmarłych przodków, by ich obecność zagwarantowała odrodzenie się życia.

 

„Z wyobrażającymi zmarłych lalkami (…) wiążą się też lalki, które robi się lub sprowadza w tym czasie do domu dla zapewnienia mu pomyślności. Tak np. w Wilnie okoliczni włościanie sprzedają w dzień Św. Kazimierza (…) tzw. „Kaziuka i jego żonę Alonkę”, które to lalki cieszą się wielkim pokupem i w czasach dawniejszych całemi latami były przechowywane po domach” – pisał w 1932 r. Stanisław Poniatowski. Tekst ten ilustruje fotografia postaci, kobiety i mężczyzny, wykonanych z wykorzystaniem mchu i szyszek, w których z pewnością powinniśmy widzieć bliską analogię dla figurek z naszych zbiorów. Inna archiwalna fotografia (w zbiorach MEK) ukazuje mężczyznę bliźniaczo podobnego do naszego leśnego dziadka i figurkę kobiety. Wydaje się, że stanowią komplet. Otwartym pytaniem pozostaje zatem, czemu do naszych zbiorów nie trafiła żadna „leśna baba”.

 

Wiele eksponatów w zbiorach MEK wytworzonych zostało na sprzedaż na odpustach. Pośród nich znajdują się m.in. figurki/zabawki sprzedawane na krakowskich wiosennych odpustach: Emausie, Rękawce i na odpuscie św. Stanisława na Skałce. Z wileńskimi kaziukami związane są prezentowane figurki dziadków leśnych ale również bogata kolekcja palm wielkanocnych.

 

Opracowała Karolina Parchla-Wojciechowska.

 

Bibliografia:

J. Bujak, O genezie i zmiennych funkcjach lalki, ZNUJ, „Prace Etnograficzne”, z. 18, 1983, s. 101-122

L. J. Malinowski, Wileńskie kiermasze, Bydgoszcz 2002

S. Poniatowski, Etnografia Polski, [w:] Wiedza o Polsce, t.3, Warszawa 1932

W. Zahorski, Z wystawy Wileńskiej, „Ziemia . Tygodnik Krajoznawczy Ilustrowany”, R. IV, Nr. 40, Warszawa, 4.X.1913 r.

Opiekun: Jacek Kukuczka Zadaj pytanie o obiekt

Obiekty powiązane

Informacje

Numer inwentarzowy
2487
Datowanie
1914 r. lub wcześniej
Materiał
masa gipsowa, farba, papier, drut, drewno, kora drewna, słoma, suszony mech, szyszki, tkanina
Technika
klejenie, malowanie, łączenie drutem, odlew gipsowy
Wymiary
wys. 33 cm

Mapa lokalizacji

okolice Wilna, Litwa

Zbiory

Kolekcje