AA
Obiekt tygodnia

Zielnik Szymona Syreniusza

Biblioteka MEK, sygn. 3624 (4123), n. p. s. 23/IV

 

O Zielniku Szymona Syreniusza posłuchasz w Radiu Kraków: 

www.radiokrakow.pl/kultura/zielnik-syreniusza-z-xvii-wieku-w-muzeum-etnograficznym/

 

Rok wydania: 1613

Stron numerowanych: 1533

Oprawa: skóra, płótno

Wymiary: wys. 35 cm, szer. 22 cm, grubość 13 cm

 

Pełny tytuł dzieła:

„Zielnik Herbarzem z ięzyka Łacinskiego zowią. To iest Opisanie własne imion, kształtu, przyrodzenia, skutkow, y mocy Zioł wszelakich Drzew, Krzewin y korzenia ich, Kwiátu, Owocow, Sokow Miasg, Zywic y korzenia do potraw zaprawowania. Tak Trunkow, Syropow, Wodek, Likworzow, Konfitor, Win rozmaitych, Prochow, Soli z zioł czynioney; Maści, Plastrow. Przytym o Ziomach y Glinkach rożnych: o Kruscach Perłach y drogich Kamieniach  (...) Księga lekarzom, Aptekarzom, Cyrulikom, Barbirzom, Roztrucharzom, końskiem lekarzom, Mastalerzom Ogrodnikom Kuchmistrzom, kucharzom, Synkarzom, Gospodarzom, Mamkom, Paniom Pannom y tym wszytkim ktorzy sie kochaia y obieruia w lekarstwach pilnie zebrane a porządnie zpisane przez D. Simona Sirenniusa”.

 

Zielnik Szymona Syreniusza to bodaj największe dzieło z zakresu nauk przyrodniczych doby polskiego renesansu, cieszące się wielką popularnością w tej części Europy. Jako pierwsze syntetyczne opracowanie ówczesnej wiedzy o roślinach i ich zastosowaniu, przedstawia do dziś nieocenioną wartość historyczną. Wprowadzone przez autora polskie nazwy roślin, zarówno te, zaczerpnięte z języka potocznego, jak i te, przez niego utworzone, zostały przejęte przez następne pokolenia botaników, wchodząc w ogromnej części na stałe do języka polskiego i czyniąc pracę Syreniusza dziełem ponadczasowym.

 

Szymon Syreniusz (ok. 1540-1611), mieszczanin pochodzący z Oświęcimia, podjął w 1560 r. studia w Akademii Krakowskiej, którą ukończył niespełna dziesięć lat później uzyskaniem tytuł magistra sztuk wyzwolonych oraz doktora filozofii. Wkrótce potem udał się w podróż do krajów niemieckich, gdzie pogłębiał swoje zainteresowania nad florą, a w szczególności nad leczniczym zastosowaniem roślin. Odwiedzał w tym czasie słynne ogrody botaniczne i herbaria (m. in. w Augsburgu, Moguncji czy Heidelbergu), a także zaznajamiał się z największymi pracami z zakresu botaniki, zielarstwa i medycyny, często bogato ilustrowanymi. Wtedy zapewne podjął decyzję o stworzeniu w przyszłości własnego dzieła.  Podjął także studia medyczne w Padwie, powracając do kraju w 1577 r. z dyplomem doktora medycyny.

 

Równocześnie z praktyką lekarską we Lwowie rozpoczął badania nad roślinnością okolic, a z czasem zaczął organizować wyprawy badawcze na Podole (w okolice Kamieńca), Pokucie, w Bieszczady, Beskidy, Tatry, a nawet na Węgry. Zebrawszy imponujący materiał z terenu osiadł w 1589 r. na stałe w Krakowie, zostając profesorem medycyny praktycznej w tutejszej Alma Mater oraz lekarzem ubogich.  Przystąpił wreszcie do pracy nad dziełem swojego życia, które złożył do druku w krakowskiej oficynie Mikołaja Loba w 1610 r. Szymon Syreniusz zmarł wiosną 1611 r., nie doczekując wydania Zielnika.

 

Niewiele brakowało, a do jego publikacji w ogóle by nie doszło. Jak się bowiem okazało Syreniusz cały swój majątek ulokował u Loba. Licząc na zwrot inwestycji i dochody z publikacji zaciągnął nawet długi. Po jego śmierci Lob wstrzymał druk pracy domagając się, prawdopodobnie bezprawnie, dalszych wypłat. W tej sytuacji uczyniony przez Syreniusza wykonawcą testamentu botanik Gabriel Joannicy zwrócił się z prośbą o pomoc do szwedzkiej królewny Anny Wazównej, która znana była ze szczególnego zamiłowania do zielarstwa i ziołolecznictwa. To dzięki jej osobistemu zaangażowaniu i fundacji udało się pomyślnie sfinalizować przedsięwzięcie. Ostatecznej realizacji podjął się inny krakowski drukarz, Bazyli Skalski.

 

W marcu 1613 r., dwa lata po śmierci autora, Zielnik ukazał się drukiem, w imponującym nakładzie ok. 1000 egzemplarzy. Do czasów współczesnych zachowało się niewiele ponad sto egzemplarzy, głównie w bibliotekach krajowych, tylko pojedyncze egzemplarze w zbiorach zagranicznych.

 

Egzemplarz zachowany w Muzeum Etnograficznym w Krakowie nie jest niestety kompletny, brakuje ok. 30 pierwszych stron (niepaginowanych), w tym bogato zdobionej strony tytułowej z pełnym tytułem dzieła i drzeworytem z wyobrażeniem mapy świata (wzorowanej na mapie z Kosmografii Marcina Bielskiego) i herbem Wazów na odwrocie, przedmowy Gabriela Joannicego będącej podziękowaniem  Naiasnieyszey Pannie Jej Królewskiej M. Annie, „Do Czytelnika” Jana Achacego Kmity oraz rejestru (indeksu) lekarstw.

 

Zielnik zawiera opisy 765 roślin, z których większość została szczegółowo zilustrowana. Obok opisu morfologicznego, zamieścił autor m. in. informacje dotyczące właściwości farmaceutycznych i zastosowania w lecznictwie wraz z  przepisami  na sporządzanie medykamentów. Pojawiają się także ostrzeżenia co do ewentualnych zgubnych skutków spożycia wraz z recepturami na naturalne antidota, mające zneutralizować negatywne działanie. Odnaleźć można także szereg porad i praktycznych wskazówek dotyczących kulinarnego  wykorzystania danej rośliny i jej walorów smakowych.

 

Zielnik Szymona Syreniusza trafił do zbiorów MEK za sprawą jego twórcy, Seweryna Udzieli (1857-1937) i pochodził najprawdopodobniej z jego prywatnej kolekcji (wskazują na to powtórzone wielokrotnie na kartach dzieła ekslibrisy S. U.), z czasów poprzedzających powstanie Muzeum. Ten bezcenny starodruk zawdzięcza Biblioteka MEK szczególnym zainteresowaniom Udzieli w dziedzinie przyrody, w tym zielarstwa i medycyny ludowej. Z pewnością korzystał z dzieła Syreniusza podczas pracy nad tymi zagadnieniami, w tym bodaj najważniejszą swoją pozycją z zakresu etnobotaniki Rośliny w wierzeniach ludu krakowskiego ( 1931), której towarzyszyła dokumentacja w postaci zielnika.

 

Opracowała Kamila Wasilewska-Prędki.

 

Wybrana bibliografia:

Szymon Syreniusz, Zielnik herbarzem z języka łacińskiego zowią..., 1613 Kraków

Piotr Köhler, Zielnik Seweryna Udzieli - dokumentacja pracy 'Rośliny w wierzeniach ludu krakowskiego’, [w:] Lud, t. 80, 1996

Alicja Zemanek, Studia nad Zielnikiem (1613) Syreniusza, [w:] Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, 41/3-4, 1996

Krzysztof Rostański, Szymon Syreniusz i jego dzieło, [w:] Wiadomości Botaniczne 41(2), 1997

Mieczysław Barcik, Syreński Szymon, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XLVI/2, z. 189, Warszawa-Kraków 2009

 

Galeria:

fot. Marcin Wąsik
fot. Marcin Wąsik
fot. Marcin Wąsik
fot. Marcin Wąsik
fot. Marcin Wąsik
fot. Marcin Wąsik
fot. Marcin Wąsik
fot. Marcin Wąsik


Powrót do archiwum obiektów
ogród zabaw
WMDL
adas
Badania syberyjskie
Rzemiosło 2.0
Strój Krakowiaków zachodnich - badania, monografia, upowszechnienie
Granice
CDK
root