AA
Obiekt tygodnia

Fotel dla panny młodej

21221/MEK

 

XVIII/XIX wiek; drewno bukowe bejcowane, rogożyna (pałka wodna); miejsce pochodzenia  nieznane (być może Dolny Śląsk, Hesja (Niemcy), Pomorze); wys. 118 cm., szer. 54 cm., dł. 70 cm

 

Prezentowany fotel był prawdopodobnie tradycyjnym darem narzeczonego dla przyszłej żony. Zwyczaj obdarowywania wybranek ozdobnymi siedziskami rozpowszechniony był w krajach środkowo-niemieckich (Hesja), a także w Holandii. Do północnej Polski, na teren Pomorza, Kaszub i na Mazury przybył wraz z osadnictwem holenderskim. Fotel prawdopodobnie był częścią wiana, które stanowić miało wyposażenie przyszłego, wspólnego domu. Trudno sądzić, że było inaczej, skoro panna młoda otrzymywała z okazji ślubu meble, takie jak skrzynia, stół, a czasem nawet szafa lub kredens.

 

Fotel ten charakteryzuje się lekko odchylonym, wysokim i ozdobnym oparciem oraz plecionym siedziskiem. Uwagę zwraca symbol serca wykonany techniką snycerską, a nie ażurowaną tak jak w dawnych zydlach. Inne motywy snycerskie to promienie ryte na deskach oparcia, czy proste równoległe linie na nogach. Fotel w przeciwieństwie do krzesła lub stołka z oparciem wyróżnia się dwoma podłokietnikami.

 

Siedzenie wyplatane z korzenia, wikliny lub słomy było charakterystyczne dla krzeseł o konstrukcji ramowej, występujących w północnej i zachodniej części Polski, szczególnie na Kurpiach. W tych regionach pojawiały się w izbach mieszczańskich i chłopskich już XVIII wieku. Fotele tego typu wywodzą się jeszcze z włoskiej i angielskiej tradycji renesansowej. Forma o pionowo wznoszącym się oparciu, z dwoma lub trzema poprzeczkami, występuje szeroko w ludowym meblarstwie europejskim.

 

Domniemywać można, że opisywany fotel został wykonany przez stolarza zawodowego, pracującego w mieście, o czym świadczyć może precyzja wykonania tralek łączących deski oparcia. Nasuwa się tu skojarzenie z bogato zdobionym tronem (również posiadającym wysokie oparcie), który w żydowskiej ceremonii ślubnej przeznaczony jest dla panny młodej przyjmującej gości i traktowanej wtedy jak królowa.

 

W chałupach góralskich głównymi sprzętami były stoły i stołki. Pojedyncze krzesła uważano za miejsca honorowe dla gości. Podczas ceremonii oczepin panią młodą sadzano na dzieży, ale na Śląsku były to w późniejszym czasie również, stołki:

 

 - „O pójże, ty Marynko, do tej komory, tam momy dla ciebie stołek gotowy, ty będziesz na nim siedzieć…” (fragment pieśni z Istebnej, pow. Cieszyn).

 

Wydaje się, że również w okolicach Strzyżowa (woj., podkarpackie) sadzano kiedyś panną młodą na stołku skoro drużki śpiewały:

 

- „Nie daj się Marysiu na stołku posadzić bo ci jeszcze ładnie w tym wianeczku chodzić.”  

 

Jeśli rodzaj przedmiotu (jak dzieża lub ul), na jakim sadzano pannę młodą, wiąże się ściśle ze źródłem utrzymania danej społeczności – jak sądzili dawniej niektórzy autorzy –  to sadzanie na stołku nie jest już takie jednoznaczne. Pewnym natomiast jest, że stołek nie był meblem zbyt reprezentatywnym, takim przedmiotem stało się dopiero krzesło i fotel. Wtedy to krzesło mogło być czymś w rodzaju tronu, na którym zasiadał szczególnie honorowy gość, ale polskiej kulturze ludowej – jak się wydaje – nie panna młoda. W miastach o przewadze stolarzy żydowskich, krzesła i fotele mogły być wykonywane dla własnych potrzeb. Wówczas to ceremonia oczepin, w zamożnych domach mieszczańskich lub we wsi u bogatych gospodarzy, mogła się odbywać również w obecności takiego dzieła sztuki.

 

Mebel pochodzi ze zbiorów gromadzonych w Szklarskiej Porębie przez kolekcjonera o nazwisku  Fischer. W 1983 roku do zbiorów zakupiono drugi tego typu malowany mebel, a w 2011 tzw. krzesło weselne pochodzenia niemieckiego, o podobnym – jak wyżej pochodzeniu.

 

Opracował Piotr Worytkiewicz. 

 

Bibliografia:

Gloger Z., Obchody weselne Cz. 1, Kraków 1869,.

Seweryn T. Izby wiejskie i warsztaty przemysłu ludowego w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, Kraków 1952.

Karczmarzewski A., Symbolika niektórych atrybutów i działań weselnych [w:] Wesele, Rzeszów 2001.

Korżel-Kraśna M., Meble I poł. XIX wieku, Wrocław 2007.

Malicki L., Materiały do kultury społecznej Górali Śląskich, Katowice 2004.

Reinfuss R., Meblarstwo ludowe w Polsce, Wrocław 1977.

Setkowicz J., Zarys historii mebla, Warszawa 1969.

Simonides D., Od kolebki do grobu. Śląskie wierzenia, zwyczaje i obrzędy rodzinne, Opole 1988.

Karta katalogowa obiektu nr 81688/MEK, oprac. Marek Grabski.

http://www.chabad.org.pl/cykl-zycia/malzenstwo/podrecznik-slubny

 

Galeria:

fot. Marcin Wąsik
fot. Marcin Wąsik
fot. Marcin Wąsik
fot. Marcin Wąsik
fot. Marcin Wąsik
fot. Marcin Wąsik


Powrót do archiwum obiektów
Etnokonkretno 2017
bon kultury 2017
WMDL
adas
Badania syberyjskie
Rzemiosło 2.0
Strój Krakowiaków zachodnich - badania, monografia, upowszechnienie
Granice